Srpski jezik među drugim slovenskim jezicima

Srpski jezik među drugim slovenskim jezicima

Gde si! Ako ti istorija jezika zvuči kao dosadno nabrajanje, gledaj je kao porodično stablo reči. Srpski nije nastao sam od sebe: on pripada slovenskoj grani jedne mnogo veće jezičke porodice.

Glavna fora: jezici mogu biti rođaci isto kao ljudi.

Kad dve reči u različitim jezicima liče jedna na drugu i znače isto, to često pokazuje da imaju zajednički koren.

Ova lekcija vodi od praindoevropskog jezika, preko praslovenskog, do mesta srpskog jezika među drugim slovenskim jezicima.

Srpski jezik među drugim slovenskim jezicima

Zašto reči liče u različitim jezicima?

Primer sa rečju majka odmah pokazuje poentu. Englesko mother, nemačko Mutter, češko matka, rusko мать, francusko mère i špansko madre nisu slučajno slični.

Sličnost osnovnih reči pokazuje da su ti jezici nekada imali zajedničkog pretka.
Test-caka: ako reči imaju isti koren i isto značenje, to je dokaz zajedničkog porekla.
Sličnost reči majka u indoevropskim jezicima

Indoevropska porodica jezika — veliko jezičko drvo

Indoevropska porodica jezika jeste velika grupa jezika kojima pripada većina evropskih jezika i deo jezika u Indiji. Zamisli je kao ogromno drvo sa mnogo grana.

REZIME
Praindoevropski je koren, a slovenski, germanski i romanski jezici su različite grane.

Za širu sliku kasnije poveži ovu lekciju sa lekcijom osnovne jezičke grupe u Evropi.

JEZIČKO DRVO

koren: praindoevropski

grane: slovenska, germanska, romanska i druge grupe

Praindoevropski jezik — pradeda mnogih jezika

Praindoevropski jezik nije sačuvan u knjigama ili natpisima. Naučnici su do njega došli upoređivanjem sličnih reči u različitim jezicima.

Pazi: ne postoji papir ili spomenik napisan praindoevropskim. On se rekonstruiše naučno, poređenjem.
VREMENSKI OKVIR
Govorio se pre više hiljada godina, na prelazu iz mlađeg kamenog u bronzano doba.
Putovanje kroz poreklo indoevropskih jezika

Glavne jezičke grupe u Evropi

Iz starog zajedničkog korena razvilo se više velikih jezičkih grupa. Za ovu lekciju najvažnije je da znaš gde je srpski i ko su mu bliži i dalji rođaci.

S
Slovenska

srpski, ruski, češki, poljski, bugarski

G
Germanska

engleski, nemački, holandski, švedski

R
Romanska

italijanski, francuski, španski, rumunski

I
Izolovani jezici

grčki, albanski i jermenski nemaju bliske rođake u užoj grupi

Osnovne jezičke grupe u Evropi

Važna ispravka: mađarski i finski nisu indoevropski

U svakodnevnim objašnjenjima često se jezici Evrope stavljaju u isti koš. Ipak, mađarski i finski ne pripadaju indoevropskoj porodici, nego ugro-finskoj grupi.

Najčešća greška: blizina država ne znači srodnost jezika. Mađarski nam je komšijski jezik, ali nije slovenski.
Zapamti: srpski je slovenski i indoevropski; mađarski nije ni slovenski ni indoevropski.

KOMŠIJA NIJE UVEK ROĐAK

Rumunski je romanski.

Mađarski je ugro-finski.

Srpski je slovenski.

Slovenska grupa — tu pripada srpski

Slovenska grupa jezika jeste grana indoevropske porodice kojoj pripada srpski. Tu su još ruski, poljski, češki, bugarski i drugi jezici.

PRIMER SLIČNOSTI
srpski: jedan; ruski: один; češki: jeden; poljski: jeden

Kasnije će ti veza biti jasnija kad učiš seobe Slovena, jer se jezik menjao zajedno sa kretanjem naroda.

Slovenski jezici i mesto srpskog jezika

Praslovenski jezik — naš direktni predak

Pre srpskog, ruskog, češkog ili poljskog postojao je praslovenski jezik. Njime su govorila slovenska plemena dok su još bila mnogo bliža jedni drugima.

NAJBITNIJE
Praslovenski je zajednički predak svih slovenskih jezika.

On je važan uvod za lekciju stvaranje staroslovenskog jezika.

Praslovenski kao zajednički predak slovenskih jezika

Gde se govorio praslovenski?

Praslovenski se vezuje za slovensku prapostojbinu, oblast oko reka Visle, Buga, Dnjepra i Pripjata. To se poklapa sa prostorima današnje istočne Poljske, južne Belorusije i severozapadne Ukrajine.

Ova geografija objašnjava zašto se slovenski jezici kasnije dele na istočne, zapadne i južne.
PROSTOR
Visla, Bug, Dnjepar i Pripjat — zapamti kao mapu stare slovenske prapostojbine.

MAPA U GLAVI

Poljska + Belorusija + Ukrajina

Tu traži početak priče o Slovenima.

Kada se govorio praslovenski?

Prema školskom gradivu, praslovenski se govorio od približno polovine drugog milenijuma pre nove ere, pa do početka naše ere. To znači da je mnogo stariji od srpskog književnog jezika.

1. Zajednički period
Svi Sloveni govore veoma sličnim jezikom.
2. Seobe
Sloveni odlaze na jug, zapad i istok.
3. Razlike
Od jednog jezika polako nastaju posebni slovenski jezici.
Vremenska linija razvoja praslovenskog jezika

Da li je praslovenski imao pismo?

Ne. Praslovenski nije imao pismo. To je jedna od najvažnijih činjenica za test, jer se često daje kao trik pitanje.

Trik pitanje: "Da li je praslovenski bio pisani jezik?" Odgovor je: nije, bio je govorni jezik.

Pismenost Slovena dolazi kasnije, pa zato obavezno poveži ovu lekciju sa lekcijom nastanak književnog jezika svih Slovena.

Knjiga kao simbol kasnije slovenske pismenosti

Kako naučnici znaju nešto o jeziku bez pisma?

Naučnici upoređuju slične reči u slovenskim i drugim indoevropskim jezicima. Ako se reči ponavljaju sa sličnim glasovima i značenjem, može se rekonstruisati njihov stariji oblik.

To je kao jezička detektivska istraga.

Nemamo originalni snimak, ali imamo tragove u današnjim jezicima.

Ključna reč:  rekonstrukcija — obnavljanje starijeg oblika na osnovu poređenja.

DETEKTIVSKI TRIK

mother / Mutter / matka / мать / madre

Sličan koren = trag starog jezika.

Šta nam stare reči govore o životu Slovena?

Reči koje su preživele do danas pokazuju čime su se stari Sloveni bavili. Ako postoje stare reči za žito, pšenicu, konja i svinju, jasno je da su zemljoradnja i stočarstvo bili važni.

STARE REČI
žito, pšenica, ovas, konj, svinja, srp
ZAKLJUČAK
Jezik čuva podatke o načinu života naroda.
Primeri starih reči i zajedničkog porekla

Seobe Slovena i cepanje jednog jezika

Kada su Sloveni počeli da se sele ka jugu, zapadu i istoku, praslovenski više nije ostao jedinstven. Različite grupe živele su u različitim uslovima, pa su se i njihovi govori menjali.

Jedan zajednički govor vremenom se razložio na više slovenskih jezika.

Za ceo istorijski tok pogledaj i seobu Slovena i stvaranje slovenskih jezika.

Seobe Slovena i stvaranje slovenskih jezika

Tri grupe slovenskih jezika

Posle razdvajanja Slovena, slovenski jezici se obično dele na tri velike grupe: istočnoslovensku, zapadnoslovensku i južnoslovensku.

I
Istočni

npr. ruski

Z
Zapadni

npr. češki i poljski

J
Južni

tu pripada srpski

Tri grupe slovenskih jezika

Srpski jezik kao južnoslovenski jezik

Srpski pripada južnoslovenskoj grupi. To znači da su mu najbliži jezici koji su se razvijali među južnim Slovenima.

Najkraća formula: srpski = indoevropski + slovenski + južnoslovenski.

Ovo je mesto srpskog jezika u velikom jezičkom stablu.

FORMULA ZA TEST

porodica: indoevropska

grana: slovenska

uža grupa: južnoslovenska

Broj jedan kao brz test srodnosti

Bratov savet iz teksta je dobar: kad hoćeš da osetiš srodnost slovenskih jezika, pogledaj osnovne reči. Broj jedan zvuči slično u više slovenskih jezika.

BROJ 1
srpski: jedan | ruski: один | češki: jeden | poljski: jeden

Sličnosti u osnovnom rečniku povezuju se i sa lekcijom značenje reči.

Sličnosti osnovnih reči u slovenskim jezicima

Rumunski nije slovenski jezik

Rumunski je dobar primer zašto mapa može da prevari. Rumunija je blizu slovenskih naroda, ali je rumunski romanski jezik, blizak italijanskom, francuskom i španskom.

Greška na testu: "Rumunski je slovenski jer je blizu nas." Netačno. On je romanski.
PRAVILO
Geografska blizina nije isto što i jezička srodnost.

NE MEŠAJ

Rumunski: romanski

Srpski: slovenski

Mađarski: ugro-finski

Grčki, albanski i jermenski — posebne grane

Grčki, albanski i jermenski potiču iz indoevropskog kruga, ali u školskom gradivu ih pamtiš kao jezike koji nemaju bliske rođake u velikim užim grupama poput slovenske, germanske ili romanske.

Oni nisu slovenski, nisu germanski i nisu romanski, ali jesu važni za razumevanje šire indoevropske porodice.
ZAPAMTI
grčki, albanski, jermenski — posebne grane u okviru indoevropske porodice.
Posebne grane indoevropske porodice jezika

Od praslovenskog ka staroslovenskom

Praslovenski je bio zajednički govorni predak. Kasnije, sa razvojem pismenosti, nastaje prvi književni jezik Slovena — staroslovenski. Zato ove pojmove ne treba mešati.

RAZLIKA
Praslovenski — govorni prajezik.
Staroslovenski — prvi književni jezik Slovena.

Dalji razvoj vodi ka lekciji srpski književni jezik do 19. veka.

Od praslovenskog ka staroslovenskom jeziku

Kako da prepoznaš pitanje na kontrolnom?

Najlakše je da pitanja razvrstaš po tome šta traže: porodicu jezika, grupu jezika, praslovenski ili najčešće greške.

Korak 1
Ako pitaju "kojoj porodici", odgovor je indoevropskoj.
Korak 2
Ako pitaju "kojoj grani", odgovor je slovenskoj.
Korak 3
Ako pitaju "direktni predak", odgovor je praslovenski.

MINI ALGORITAM

porodica → indoevropska

grana → slovenska

uža grupa → južnoslovenska

Najčešće greške

Ove greške se stalno ponavljaju, pa ih vredi naučiti kao gotove odgovore.

1. Rumunski nije slovenski — on je romanski jezik.
2. Praslovenski nije imao pismo — bio je govorni jezik.
3. Mađarski nije srodan srpskom — komšijski položaj nije isto što i poreklo.
Najčešće greške o slovenskim i evropskim jezicima

Veza sa razvojem srpskog književnog jezika

Ova lekcija je početak šire priče. Kada znaš gde srpski stoji među slovenskim jezicima, lakše razumeš kako kasnije nastaju književni jezici, reforme i standard.

Put lekcija: praslovenski → staroslovenski → srpskoslovenski → ruskoslovenski → slavenosrpski → savremeni srpski.

Za sledeći korak prirodno ide razvoj srpskog književnog jezika i Vukova reforma, a zatim srpski jezik od Vuka do danas.

Razvoj srpskog književnog jezika kroz istoriju

Zaključak

REZIME
Srpski jezik je indoevropski, slovenski i južnoslovenski jezik, a njegov daleki zajednički predak sa drugim slovenskim jezicima jeste praslovenski.

Da sumiramo najbitnije:

  • indoevropska porodica — velika porodica kojoj pripada većina evropskih jezika;
  • slovenska grupa — grana u kojoj je srpski;
  • praslovenski jezik — zajednički govorni predak slovenskih jezika;
  • srpski jezik — južnoslovenski jezik.

Za ponavljanje obavezno poveži ovu lekciju sa dijalektima srpskog jezika i lekcijom narodni i standardni jezik.

ZA PONAVLJANJE

porodica: indoevropska

grana: slovenska

predak: praslovenski

Savet: Na testu prvo traži reči: porodica, grupa, predak, pismo. One ti odmah daju odgovor.