Geografski položaj i prirodne odlike Južne Amerike

Južna Amerika — kontinent rekorda i jakih kontrasta

Pozdrav sedmaci! Danas idemo na dalek put preko okeana, pravo u Južnu Ameriku.

Ova lekcija krije priču o najluđim rekordima na planeti: od najgušćih prašuma, preko ogromnih reka, do planina koje izgledaju kao da su sa druge planete.

Glavna fora: kad znaš raspored zapad–istok, sve se složi: Andi na zapadu, nizije u sredini, stare visoravni na istoku.

Za poređenje reljefne građe možeš da se vratiš na geografski položaj i regionalnu podelu Severne Amerike.

Fizička karta Južne Amerike sa Andima Amazonom i visoravnima

Lična karta Južne Amerike

Ove brojke nastavnici obožavaju da pitaju, pa ih odmah spakuj u jednu kutiju.

🌍
Površina

$17.825.000 \, ext{km}^2$, četvrti kontinent sveta.

👥
Stanovništvo

$383 \, ext{miliona}$, gustina $21.5 \, ext{st/km}^2$.

🏔️
Najviši vrh

Akonkagva, $6962 \, ext{m}$.

🌊
Najduža reka

Amazon, $6437 \, ext{km}$.

Brojke nisu za bubanje; one ti pokazuju zašto je kontinent pun rekorda.

ZA DOPUNJAVANJE

Najniža tačka: Salinas Čikas.

Najveće jezero: Marakaibo.

Najveća država: Brazil.

Još rekordnih podataka za peticu

Na kontrolnom se često pojavljuju i ovi kratki podaci: Salinas Čikas je najniža tačka na $-42 \, ext{m}$, a Marakaibo je najveće jezero sa $13.512 \, ext{km}^2$.

💡 Najveća država je Brazil, i to i po površini i po broju stanovnika.

Politički, kontinent ima 12 država i 3 zavisne teritorije, što ćeš detaljnije povezati sa društveno-geografskim odlikama Južne Amerike.

Jezero Marakaibo kao najveće jezero Južne Amerike

Gde se tačno nalazi Južna Amerika?

Severni deo kontinenta preseca ekvator. To znači da se manji deo nalazi na severnoj, a mnogo veći glavni deo na južnoj hemisferi.

⚠️ Zamka: Južna Amerika nije podjednako podeljena ekvatorom. Ekvator seče samo njen severni deo.

Ovo je sličan princip kao kod velikih kontinenata koje si radio u lekciji geografski položaj, granice i veličina Azije.

Ekvator preseca severni deo Južne Amerike

Najbliža Antarktiku

Južna Amerika je od svih kontinenata najbliža Antarktiku. Od ledenog kontinenta udaljena je manje od $1000 \, ext{km}$.

DREJKOV PROLAZ
Nemilosrdni morski prolaz koji razdvaja Južnu Ameriku od Antarktika.

Pre prokopavanja Panamskog kanala, ovaj prolaz je bio najvažniji put između Atlantskog i Tihog okeana na krajnjem jugu.

DREJKOV PROLAZ

Manje od 1000 km do Antarktika.

Nekada ključni put između dva okeana.

Dužina i širina kontinenta

U pravcu sever–jug kontinent je dugačak oko $8000 \, ext{km}$, od rta Galjinas do rta Horn.

U najširem delu, od Forteze do Lime, širok je oko $4500 \, ext{km}$.

✅ Sever–jug je glavna osa kontinenta: dugačak je, izdužen i spušta se prema Antarktiku.
Dužina i širina Južne Amerike od rta Galjinas do rta Horn

Zapadna obala — strma i slabo razuđena

Zapadna, tihookeanska obala je strma i slabo razuđena. Nema mnogo ostrva i zaliva jer se odmah uz obalu podižu ogromni Andi.

💡 Planine uz samu obalu znače: malo prostora za duboke zalive, ostrva i niske priobalne ravnice.

Ovaj odnos reljefa i obale možeš da uporediš sa prirodnim odlikama Severne Amerike.

Strma tihookeanska obala Južne Amerike uz Ande

Jug kontinenta — Ognjena zemlja i Magelanov prolaz

Na samom jugu nalazi se Ognjena zemlja, veliko ostrvo odvojeno od kontinenta uskim Magelanovim prolazom.

⚠️ Moreplovci su ga se plašili: prolaz je poznat po strmim kamenim ivicama i jakim vetrovima koji stalno menjaju pravac.

Zato je krajnji jug Južne Amerike u istoriji plovidbe imao skoro legendaran status.

Magelanov prolaz i Ognjena zemlja na jugu Južne Amerike

Istočna obala — zalivi, ostrva i Amazon

Istočna, atlantska obala u južnom delu je niža i ima više zaliva. U blizini su i Foklandska, odnosno Malvinska ostrva.

Na severoistoku čeka čudo: ogromno deltasto ušće reke Amazon, jedno od najprepoznatljivijih mesta na karti kontinenta.

Kako ideš ka severu, obala postaje strmija, a Amazon postaje glavni znak za snalaženje.

Deltasto ušće Amazona na atlantskoj obali Južne Amerike

Reljefna šema: zapad, sredina, istok

Reljef Južne Amerike jako liči na Severnu Ameriku. Kada gledaš od zapada prema istoku, sve se deli na tri velike celine.

Deo kontinentaReljef
ZapadVenačne planine Andi
SredinaSredišnje nizije i džinovske reke
IstokStare visoravni: Gvajanska, Brazilska i Patagonija

Ako ne obrneš zapad i istok, pola lekcije je već rešeno.

Reljefna podela Južne Amerike na Ande nizije i visoravni

Andi — moćni planinski zid na zapadu

Duž cele zapadne obale pružaju se Andi, odnosno Južnoamerički Kordiljeri.

💡 Andi su najduži planinski sistem na svetu, najveći planinski lanac izvan Azije i drugi najviši planinski masiv posle Himalaja.

Pošto su deo Vatrenog pojasa Pacifika, ovde su zemljotresi i vulkani domaća pojava.

Andi kao moćan planinski zid na zapadu Južne Amerike

Akonkagva — najviši vrh kontinenta

Akonkagva je najviši vrh Južne Amerike i najviša planina izvan Azije. Visoka je oko $6962 \, ext{m}$.

⚠️ Pazi pitanje: Akonkagva je najviši vrh, ali je kupa ugašenog vulkana, nije najviši aktivni vulkan.

To je jedna od najčešćih zamki na kontrolnom.

Akonkagva najviši vrh Južne Amerike

Čimboraso, Kotopaksi i Ohos del Salado

Među aktivnim vulkanima najpoznatiji su Čimboraso i Kotopaksi. Kotopaksi se probudio $2015.$ godine posle više od $70$ godina mirovanja.

VULKANSKI REKORDI

U Andima se nalaze najviši vulkani na Zemlji, uključujući i Ohos del Salado. Vrh Čimborasa je, zbog ekvatorijalnog ispupčenja Zemlje, tačka veoma udaljena od centra planete.

Za poređenje nastanka planina pogledaj prirodne odlike Azije, gde su Himalaji glavni primer mladih venačnih planina.

Čimboraso u Andima i vulkanski rekordi Južne Amerike

Bolivijska visoravan Altiplano

U središnjem, najširem delu Anda, između dva planinska niza, smestila se Bolivijska visoravan, poznata kao Altiplano.

✅ Altiplano je, posle Tibeta, druga najveća visoravan na svetu.

Ovo je jedan od onih pojmova koje nastavnik voli da ubaci kao "za ocenu više".

Altiplano Bolivijska visoravan u Andima

Stare visoravni na istoku

Istočni deo kontinenta je mnogo stariji. Pod uticajem reke Amazon i njenih pritoka, stara kopnena masa podeljena je na dve velike visoravni: Gvajansku i Brazilsku visoravan.

💡 Na samom jugu nalazi se još jedna posebna, hladnija visoravan — Patagonija.

Ovaj kontrast između mladih planina i starih visoravni važan je kao kod poređenja mladih i starih planina u Africi.

Gvajanska Brazilska visoravan i Patagonija u Južnoj Americi

Središnje nizije — prostor velikih reka

Između Anda na zapadu i starih visoravni na istoku pružaju se ogromne ravnice i nizije kroz koje teku džinovske reke.

🌊
Orinoko

Nizija na severu kontinenta.

🌳
Amazon

Najveća nizija na svetu, prekrivena džunglom.

🌾
Pampa

Travne ravnice na jugu, idealne za stočarstvo.

Tu spadaju i Gran Čako i Međurečje Parane i Urugvaja.

Amazonska nizija kao najveća nizija na svetu

Amazon — vodeni kralj kontinenta

Južna Amerika je kontinent neverovatno bogat vodom. Iako zauzima oko $12\%$ površine svetskog kopna, njoj pripada čak $27\%$ ukupnog sliva reka sveta.

Amazon je najveća reka kontinenta, duga oko $6437 \, ext{km}$, a njen basen je skoro veličine Australije.

Njegovo ušće u Atlantski okean formira ogromnu deltu i jedan od glavnih simbola kontinenta.

Sliv reke Amazon u Južnoj Americi

Vodeni rekordi: Endžel, Titikaka i Marakaibo

Na reci Rio Čurun u Venecueli nalazi se vodopad Endžel, najviši vodopad na svetu, visok $979 \, ext{m}$.

JEZERSKI REKORDI

Titikaka je visoko andsko jezero na $3812 \, ext{m}$, a Marakaibo je najveće jezero Južne Amerike.

Ovi rekordi pokazuju koliko su vode Južne Amerike posebne.

Vodopad Endžel najviši vodopad na svetu

Atakama — pustinjski kontrast uz Ande

Iako je kontinent poznat po vodi i prašumama, na zapadu se nalazi i pustinja Atakama, jedan od najsuvljih predela na Zemlji.

💡 Atakama se nalazi uz zapadnu obalu, u zoni gde Andi i okeanski uslovi prave ekstremno suvu oblast.

Zato Južna Amerika nije samo Amazon; ona je i kontinent jakih kontrasta.

Pustinja Atakama na zapadu Južne Amerike

Roraima — geografija koja je ušla u pop kulturu

Na Gvajanskoj visoravni nalazi se planina Roraima, jedna od najstarijih planina sveta, stara oko $2 \, ext{milijarde godina}$.

Njena posebnost: vrh je potpuno ravan kao sto, a litice su gotovo vertikalne. Takve planine se zovu tepui.

Zbog izolovanosti, na njenom vrhu žive biljke i životinje kojih nema nigde drugde.

Planina Roraima na Gvajanskoj visoravni sa ravnim vrhom

Izgubljeni svet i crtani Up

Roraima je povezala geografiju i pop kulturu. Njena izolovanost i drevni pejzaž inspirisali su Artura Konana Dojla da napiše roman Izgubljeni svet.

POP KULTURA
Ravni vrh Roraime poslužio je i kao inspiracija za pejzaže u crtanom filmu Up iz 2009. godine.

Ovo je odlična caka: ako pamtiš Roraimu iz filma, pamtiš i Gvajansku visoravan.

Ravni vrh Roraime kao inspiracija za Izgubljeni svet i Up

Kratak most ka stanovništvu kontinenta

Iako je ova lekcija prirodna geografija, važno je znati da je današnje stanovništvo Južne Amerike veoma raznovrsno zbog kolonijalne prošlosti.

🤝
Mestici

Potomci belaca i Indijanaca.

🌎
Kreoli

Potomci evropskih doseljenika, naročito Španaca i Portugalaca.

🏔️
Indijanci

Starosedeoci, danas najviše u Peruu i Boliviji.

Ovo ćeš detaljno raditi u nastavku, u lekciji o društveno-geografskim odlikama kontinenta.

Jezici i stanovništvo Južne Amerike kao uvod u društvenu geografiju

Najčešće greške na kontrolnom

Greška 1: Akonkagva i Čimboraso su isto pitanje

Nisu. Akonkagva je najviši vrh Južne Amerike, a Čimboraso se pamti kao najviši aktivni vulkan iz materijala.

Greška 2: ekvator deli kontinent na pola

Netačno. Ekvator preseca samo severni deo, pa je mnogo veći deo kontinenta na južnoj hemisferi.

Greška 3: Andi su na istoku

Netačno. Andi su uvek na zapadu, uz Tihi okean.

Greška 4: Amazon je samo reka

Amazon je i reka i ogroman sliv, a Amazonska nizija je najveća nizija na svetu.

3 STRANE SVETA

Zapad: Andi.

Sredina: nizije.

Istok: stare visoravni.

Zaključak — spakuj kontinent u jednu sliku

REZIME
Južna Amerika se najlakše pamti kao kontinent Anda na zapadu, Amazona u sredini i starih visoravni na istoku.

Za peticu zapamti:

  • ekvator preseca severni deo kontinenta
  • Drejkov prolaz odvaja kontinent od Antarktika
  • Andi su na zapadu, uz Tihi okean
  • Akonkagva je najviši vrh, a Altiplano druga najveća visoravan sveta
  • Amazon i Amazonska nizija nose najveće vodene i nizijske rekorde
  • Roraima povezuje geografiju sa "Izgubljenim svetom" i filmom Up

Za dalje učenje obavezno nastavi na društveno-geografske odlike Južne Amerike, jer priroda direktno objašnjava gde ljudi žive i od čega žive.

Zaključak o geografskom položaju i prirodnim odlikama Južne Amerike