Pozdrav sedmaci! Danas krećemo na putovanje na kontinent koji je istovremeno kolevka ljudskog roda, prostor velikih pustinja, savana, tektonskih rovova i pravilnog geografskog položaja.
Glavna ideja: Afrika se najbolje pamti kroz položaj na geografskoj mreži, slabo razuđenu obalu i reljefnu podelu na Visoku i Nisku Afriku.
Ovu lekciju poveži sa pojmom geografskog položaja i sa osnovama reljefa.
Afrika je drugi kontinent na Zemlji po površini i po broju stanovnika. Ispred nje je samo ogromna Azija.
Površina: oko $30.4 \, \text{miliona km}^2$
Broj stanovnika: oko $1.2 \, \text{milijarde}$
Gustina: oko $28 \, \text{stanovnika/km}^2$
Udeo: oko $20\%$ svetskog kopna i oko $14\%$ svetske populacije
Za poređenje kontinenata podseti se lekcije o položaju, granicama i veličini Azije.
Ovo su brojke koje nastavnici vole da daju u kratkim pitanjima.
| Rekord | Primer |
|---|---|
| Najviši vrh | Kilimandžaro, $5895 \, \text{m}$ |
| Najniža tačka | Katarska depresija, $-133 \, \text{m}$ |
| Najduža reka | Nil, $6650 \, \text{km}$ |
| Najveće jezero | Viktorijino jezero, $68.800 \, \text{km}^2$ |
Afrika je kontinent kontrasta: od snežne kape Kilimandžara do depresije ispod nivoa mora.
Politička karta Afrike u ovoj lekciji obuhvata $54$ nezavisne države, $2$ zavisne teritorije i $5$ ostrvskih grupa koje pripadaju drugim državama.
Najmnogoljudnija država u materijalu je Nigerija, sa preko $133 \, \text{miliona}$ stanovnika. Za političku kartu nastavi na Političku i regionalnu podelu Afrike.
Afrika je kontinent Starog sveta i dugo je za Evropljane bila velika tajna. Najvažnije je da je Afrika kolevka ljudskog roda.
To Africi daje posebno mesto ne samo u geografiji, nego i u istoriji ljudske vrste.
Afrika ima najpravilniji i najzanimljiviji položaj na geografskoj mreži. Zato je zovemo centralni kontinent.
Za razumevanje koordinata i položaja korisno je povezati sa opštim pojmom geografskog položaja.
Ekvator, odnosno polutar, preseca Afriku skoro tačno po sredini i deli je na severnu i južnu polovinu.
Grinički meridijan, odnosno početni meridijan, preseca ekvator u Gvinejskom zalivu, ispred obala zapadne Afrike.
Zbog toga je Afrika jedini kontinent koji leži na severnoj, južnoj, istočnoj i zapadnoj polulopti.
Afrika je skoro potpuno odvojena od ostalih kontinenata velikim vodenim prostranstvima.
Atlantski okean.
Indijski okean.
Sredozemlje i Evropa preko Gibraltara.
Ove granice su osnov za razumevanje obale i pomorskih prolaza.
Prema Evropi, Afriku na severu odvaja Gibraltarski moreuz. Tu je rastojanje između dva kontinenta najmanje.
Gibraltarski moreuz spaja Atlantski okean i Sredozemno more, pa je jedan od najvažnijih prolaza na planeti.
Prema Aziji, granicu čine veštački prokopani Suecki kanal, zatim Crveno more, moreuz Bab-el-Mandeb i Adenski zaliv.
Ovo je ista kartaška logika koju si već sreo kod granice Azije prema Africi.
Za razliku od Evrope, obale Afrike su izuzetno slabo razuđene. Linija obale je prilično ravna, sa malo poluostrva, ostrva i dubokih zaliva.
Kontrolna zamka: to što Afriku zapljuskuju veliki okeani ne znači da ima razuđenu obalu.
Ovo je jedna od najčešćih grešaka na testu.
Jedino veće poluostrvo je Somalijsko poluostrvo na istoku, poznato i kao Afrički rog.
| Oblik obale | Primeri |
|---|---|
| Veliki zaliv | Gvinejski zaliv |
| Manji zalivi | Gabeski zaliv i zaliv Sidra |
| Najveće ostrvo | Madagaskar |
| Ostrvske grupe | Komorska, Sejšelska, Kanarska, Zelenortska ostrva, Madeira |
Uz obalu se pominju i ostrva Pemba i Zanzibar.
Poluostrvo = Somalijsko.
Zaliv = Gvinejski.
Ostrvo = Madagaskar.
Na samom jugu Afrike nalazi se čuveni Rt dobre nade. U proleće $1488.$ godine otkrio ga je portugalski moreplovac Bartolomeo Dijas.
To ime je trebalo da donese sreću Vasku de Gami na putu ka Indiji, jer je rt otvorio pomorski put oko Afrike.
Afrički kontinent je jedan od najstarijih i najstabilnijih delova svetskog kopna. Izgrađen je od veoma starih stena i predstavlja ostatak pradavnog južnog kontinenta Gondvane.
Tokom miliona godina sile prirode uravnale su staro kopno, pa Afrikom dominiraju visoravni i baseni.
Za nastanak i građu kopna poveži sa lekcijom Unutrašnja građa i reljef Zemlje.
Najveći deo Afrike zauzimaju prostrane visoravni, odnosno platoi, i veliki baseni, odnosno kotline između njih.
Upravo zato reljef Afrike nije nizak i ravan, već visoravanski.
Zbog velike suprotnosti u visini, geografi dele Afriku zamišljenom linijom od Angole do Crvenog mora.
| Celina | Položaj | Glavna odlika |
|---|---|---|
| Niska Afrika | Severni i zapadni deo | visoravni, Sahara, baseni i depresije |
| Visoka Afrika | Istočni i južni deo | više od $1000 \, \text{m}$, rovovi, vulkani i jezera |
Linija Angola — Crveno more deli Afriku na nisku i visoku reljefnu celinu.
Niska Afrika nije obična nizija. To je prostor ogromnih visoravni ispresecanih basenima.
Na severoistoku se nalazi Katarska depresija, najniža tačka kontinenta, na $-133 \, \text{m}$.
Basen Konga smešten je na jugu Niske Afrike i predstavlja najveći basen u Africi.
To je prostor neprohodnih prašuma, okružen planinama i visoravnima sa svih strana.
Basen Konga pokazuje da Niska Afrika nije samo pustinja, već i prostor velikih vlažnih prašuma.
Visoka Afrika obuhvata istočni i južni deo kontinenta, gde prosečna nadmorska visina prelazi $1000 \, \text{m}$.
Uz te pukotine razvili su se snažni vulkani i duboka jezera. Proces rasedanja poveži sa postankom reljefa procesima nabiranja i rasedanja.
Etiopsko-somalijska visoravan nalazi se na severu Visoke Afrike. Izuzetno je visoka, preko $4600 \, \text{m}$.
Ona je deo sistema Istočnoafričkog rova i pokazuje koliko je istočna Afrika tektonski posebna.
Jezerska visoravan dobila je ime po velikim jezerima u pukotinama tektonskog rova. Sa nje se izdižu najviši vrhovi Afrike.
| Planina | Visina | Poreklo |
|---|---|---|
| Kilimandžaro | $5895 \, \text{m}$ | vulkansko |
| Kenija | $5200 \, \text{m}$ | vulkansko |
| Ruvenzori | $5120 \, \text{m}$ | nabiranje/rasedanje stena |
Bratov trik: Kilimandžaro i Kenija su vulkani, a Ruvenzori je uljez.
Južnoafrička visoravan nalazi se južno od reke Zambezi. U njenom središtu leži velika Kalahari kotlina sa pustinjom Kalahari.
Na samom jugu ovu visoravan zatvaraju stare i strme Kapske i Drakenske planine.
Ova celina pripada Visokoj Africi i jasno pokazuje visoravanski karakter kontinenta.
U Africi postoji samo jedan venac mladih venačnih planina: Atlas na krajnjem severozapadu, u prostoru Maroka i Alžira.
Zato Atlas možemo zvati najmlađim planinskim ukrasom Afrike.
Jedini mladi venac Afrike.
Maroko i Alžir.
Veza sa južnom Evropom.
Netačno. Afrička obala je slabo razuđena, ravna i siromašna zalivima i ostrvima.
Netačno. Katarska depresija je u unutrašnjosti kopna, na severoistoku Afrike.
Netačno. Kilimandžaro i Kenija su vulkani, a Ruvenzori je nastao izdizanjem i rasedanjem stena.
Netačno. Niska Afrika ima visoravni, Saharu, basene i depresije.
Obala = slabo razuđena.
Katarska = depresija.
Ruvenzori nije vulkan.
Za peticu zapamti:
Za nastavak gradiva pređi na Prirodne odlike Afrike i Društveno-geografske odlike Afrike.
