Pozdrav ekipo! Danas letimo preko Atlantskog okeana u severni deo Novog sveta, prostor džinovskih gradova, moćnih planinskih lanaca, velikih jezera i divlje prirode.
Glavna ideja: u ovoj lekciji Severnu Ameriku posmatramo kao regiju koju čine SAD i Kanada, dok se Meksiko u regionalnoj geografiji izdvaja u Srednju Ameriku.
Za nastavak gradiva kasnije poveži ovu lekciju sa prirodnim odlikama Severne Amerike i političkom podelom Severne Amerike.
Severna Amerika je treći kontinent po veličini na Zemlji. Na karti ima oblik trougla, sa temenima na krajnjem istoku, zapadu i jugu.
Površina bez Grenlanda: $19.811.300 \, ext{km}^2$
Sa Grenlandom: oko $24.2 \, ext{miliona km}^2$
Stanovništvo: oko $340 \, ext{miliona}$
Gustina: oko $17 \, ext{stanovnika/km}^2$
Ove brojeve vredi zapamtiti jer se često pojavljuju u zadacima na dopunjavanje.
| Rekord | Primer |
|---|---|
| Najviši vrh | Mek Kinli / Denali, $6194 \, ext{m}$ |
| Najniža tačka | Bedvoter u Dolini smrti, $-85.5 \, ext{m}$ |
| Najduža reka | Misisipi sa Misurijem, $6300 \, ext{km}$ |
| Najveće jezero | Gornje jezero, $83.270 \, ext{km}^2$ |
Severna Amerika se pamti kroz Denali, Dolinu smrti, Misisipi i Velika jezera.
Severna Amerika se u potpunosti nalazi na severnoj i zapadnoj polulopti.
Zbog tog položaja, njen sever ulazi u oštre polarne klimatske uslove, dok jug ima toplije tipove klime.
Politički i regionalno, ova lekcija Severnu Ameriku obrađuje kroz dve džinovske države: Sjedinjene Američke Države i Kanadu.
Granica za takvo razdvajanje vezuje se za prostor južno od reke Rio Grande.
Grenland je najveće ostrvo na svetu i geografski se vezuje za Severnu Ameriku, ali politički pripada Danskoj.
Zašto je bitan? Kada se Grenland računa uz kontinent, površina Severne Amerike raste na oko $24.2 \, ext{miliona km}^2$.
Ovo je klasično pitanje za kartu: Grenland je geografski blizu Severne Amerike, ali politički nije SAD ni Kanada.
Najveće ostrvo sveta.
Geografski uz Severnu Ameriku.
Politički pripada Danskoj.
Obale Severne Amerike su izuzetno razuđene, naročito na severu, severoistoku i severozapadu.
Za osnovno razumevanje kako voda i led oblikuju reljef, možeš ponoviti oblikovanje reljefa dejstvom vode.
Ako te nastavnik prozove ispred nemе karte, zapamti tri grupe pojmova.
Grenland, Bafinovo ostrvo, Njufaundlend.
Meksički, Hadsonov i Kalifornijski zaliv.
Labrador, Florida i Kalifornija.
Hadsonov zaliv je posebno upečatljiv jer izgleda kao unutrašnje more na severu.
Reljef Severne Amerike lako se pamti: na zapadu i istoku su planinski sistemi, a u sredini se prostiru ogromne ravnice.
Formula: Kordiljeri na zapadu, Apalači na istoku, ravnice između njih.
Ovu logiku poveži sa opštom lekcijom Reljef.
Kordiljeri su džinovski planinski sistem na zapadu kontinenta. Naziv potiče od španske reči za lanac.
To su mlade venačne planine, pa su visoke, oštrije i reljefno veoma izražene.
Na istoku Kordiljera nalaze se Stenovite planine, a između njih i pacifičkih venaca leže visoke i suve visoravni.
Veliki basen, Visoravan Kolorado i Kolumbijska visoravan.
Ovi prostori su važni jer planine blokiraju vlagu sa Pacifika i stvaraju suvlju unutrašnjost.
Stenovite planine.
Veliki basen.
Kolorado i Kolumbijska visoravan.
Apalači su mnogo stariji planinski sistem na jugoistoku kontinenta, dugačak oko $2500 \, ext{km}$.
Za nastanak planina možeš povezati sa lekcijom Postanak reljefa procesima nabiranja i rasedanja.
Između Stenovitih planina i Apalača nalazi se prostrani ravničarski prostor koji delimo na tri velike celine.
| Celina | Gde je? | Glavni znak |
|---|---|---|
| Kanadski štit | Oko Hadsonovog zaliva | Stare stene, oblik potkovice |
| Središnja nizija | Basen Misisipija | Visina oko $200-300 \, ext{m}$ |
| Visoke ravnice | Zapadno od Središnje nizije | Prelaz ka Kordiljerima |
Kanadski štit nalazi se na severu, oko Hadsonovog zaliva, i ima oblik konjske potkovice.
Ime "štit" se odnosi na staru geološku osnovu, a ne na mlade visoke planine.
Središnja nizija pruža se kroz centralne delove kontinenta, u basenu reke Misisipi.
Misisipi sa Misurijem je dugačak $6300 \, ext{km}$, pa je ovaj prostor i važan vodeni pravac. Za pojmove toka i sliva ponovi Površinske vode — reke.
Visoke ravnice, odnosno Velike ravnice, nalaze se zapadno od Središnje nizije.
To su stepenasti platoi koji se uzdižu od oko $500 \, ext{m}$ do $1700 \, ext{m}$.
Najlakše ih pamtiš kao prelaznu zonu iz ravničarske sredine ka visokim Kordiljerima.
Zapadno od Središnje nizije.
500-1700 m.
Prelaz ka Kordiljerima.
U Severnoj Americi zastupljeni su skoro svi tipovi klime: od polarne na severu do toplih suptropskih krajeva na jugu.
Tri glavna faktora: reljef, morske struje i meridijanski pravac pružanja kontinenta.
Za opšte pojmove koristi lekciju Klimatski činioci, osnovni tipovi klime.
Pošto se Kordiljeri i Apalači pružaju pravcem sever-jug, sredina kontinenta ostaje otvorena za kretanje vazdušnih masa.
Središnja nizija radi kao vazdušni autoput bez planinske rampe.
U Središnjoj niziji se sudaraju ledene vazdušne mase sa severa i tople vazdušne mase sa juga.
Bratov savet: na kontrolnom uvek poveži tornada sa reljefom, jer nema planina istok-zapad koje bi zaustavile vazduh.
Sever = leden vazduh.
Jug = topao vazduh.
Sudar = haos na nebu.
Morske struje menjaju temperaturu i padavine u priobalju Severne Amerike.
| Struja | Tip | Uticaj |
|---|---|---|
| Labradorska | Hladna | Hladi istok leti |
| Kalifornijska | Hladna | Hladi zapad i smanjuje padavine |
| Golfska | Topla | Greje jugoistok i donosi vlagu |
| Aljaska | Topla | Ublažava zimu na severozapadu |
Klima se menja od severa ka jugu i od obale ka unutrašnjosti.
Krajnji sever i arktička ostrva.
Najveći deo kontinenta, okeanska i kontinentalna varijanta.
Južno od 40. paralele do Meksičkog zaliva.
Na zapadnoj obali Kalifornije javlja se sredozemna klima, a jugoistok je vlažniji zbog Atlantika.
Gornje jezero je najveće jezero Severne Amerike prema lekciji, površine $83.270 \, ext{km}^2$.
Za osnovnu podelu jezera možeš ponoviti Jezera - podela jezerskih basena prema načinu postanka.
Netačno. Oba sistema pružaju se pravcem sever-jug, što je ključno za kretanje vetrova.
U ovoj lekciji regiju čine SAD i Kanada, dok se Meksiko obrađuje uz Srednju Ameriku.
Netačno. To je stara, blago zatalasana površ, a ne planinski venac.
Netačno. Labradorska i Kalifornijska su hladne, a Golfska i Aljaska tople.
Planine idu sever-jug.
Meksiko posebno.
Kanadski štit nije venac.
Struje mogu hladiti ili grejati.
Za peticu zapamti:
Za širu sliku nastavi na društveno-geografske odlike Severne Amerike.
