Jezik nacionalnih manjina

Jezici koji žive zajedno

Zdravo! Znaš kako je kad odeš u Suboticu, Novi Pazar ili neku drugu sredinu u Srbiji, pa vidiš table sa nazivima ulica na dva ili tri jezika? To nije tu reda radi. To je deo zakona, života u višenacionalnoj državi i bogatstva različitosti.

Ova lekcija objašnjava kako jezik nacionalnih manjina funkcioniše u Srbiji.

Učiš ko su nacionalne manjine, koja prava imaju, kada je njihov jezik u službenoj upotrebi i zašto je važno poštovati maternji jezik svakog učenika.

Tema se prirodno nastavlja na lekciju službena upotreba jezika i pisma prema Ustavu, jer se tu vidi kako pravila iz Ustava rade u stvarnom životu.

Karta Srbije kao prostor različitih jezika i kultura

Ko su nacionalne manjine

Nacionalne manjine su pripadnici naroda koji žive u Srbiji, imaju svoj identitet, kulturu, običaje i jezik, a nisu većinski narod. U Srbiji, pored Srba, žive Albanci, Mađari, Slovaci, Rumuni, Bugari, Makedonci, Bošnjaci, Romi, Rusini, Bunjevci i drugi.

Za ovu lekciju najvažnije je da svaka zajednica ima pravo da neguje svoj jezik i kulturu.

Jezik nije samo sredstvo sporazumevanja. On čuva porodično pamćenje, običaje, kulturu i osećaj pripadnosti.

Zastava Srbije u kojoj žive različite nacionalne manjine

Šta znači pravo na svoj jezik

Pripadnici nacionalnih manjina imaju ustavno garantovano pravo da neguju svoj identitet, kulturu i jezik. To nije samo lepa rečenica iz zakona, nego pravo koje se vidi u školi, medijima, dokumentima i službenoj komunikaciji.

obrazovanje

nastava na maternjem jeziku ili učenje jezika manjine

informisanje

programi, vesti i sadržaji na manjinskim jezicima

službena upotreba

dokumenti, natpisi i obraćanje organima u određenim opštinama

Pravo na jezik znači pravo da se zajednica vidi, čuje i razume.

PRAVO NA JEZIK

Škola, dokumenta, mediji i kultura mogu postojati i na jeziku nacionalne manjine.

To je važno za ravnopravnost.

Službeni jezik i pismo u Srbiji

Prema Ustavu, u Republici Srbiji službeni jezik je srpski jezik, a službeno pismo je ćirilica. To je osnovno pravilo koje moraš znati za kontrolni.

Ali to ne znači da se manjinski jezici ne koriste službeno. U sredinama gde živi značajan broj pripadnika manjina, u službenoj upotrebi mogu biti i njihovi jezici i pisma.

Ovo se razlikuje od opšte priče o narodnom i standardnom jeziku: ovde ne govorimo o stilu, nego o službenim pravima u opštinama i državnim institucijama.

Srpski jezik kao službeni jezik Republike Srbije

Pravilo 15 procenata

Ovo je deo koji često dolazi na kontrolnom: ako u nekoj opštini živi više od $15\%$ pripadnika određene nacionalne manjine, njihov jezik i pismo mogu biti u službenoj upotrebi u toj opštini.

ŠTA TO ZNAČI U PRAKSI

U opštini, policiji ili sudu može se predati dokument na jeziku koji je tamo u službenoj upotrebi. Nazivi mesta, ulica i institucija mogu biti istaknuti i na manjinskom jeziku.

Manjinski jezici nisu službeni svuda u Srbiji, nego tamo gde su za to ispunjeni zakonski uslovi.

Službena komunikacija na jezicima zajednice

Službena upotreba nije cela država

Najčešća greška je da učenici pomisle: ako je manjinski jezik negde služben, onda je služben u celoj Srbiji. Nije tako. Službena upotreba manjinskog jezika važi u opštinama i sredinama gde je to zakonom određeno.

Pogrešno: manjinski jezici su službeni svuda u Srbiji.

Tačno: manjinski jezici su službeni u određenim opštinama, prema zakonskim uslovima.

Na testu pažljivo čitaj pitanje: da li pita za celu državu ili za opštinu.

TRIK

Srpski je službeni u državi.

Manjinski jezici mogu biti službeni lokalno.

Obrazovanje na maternjem jeziku

Pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na vaspitanje i obrazovanje na svom maternjem jeziku u predškolskim, osnovnim i srednjim ustanovama. To znači da učenici mogu pratiti nastavu na jeziku svoje zajednice.

Učenici koji nastavu prate na svom maternjem jeziku uče i srpski kao nematernji jezik.

UDŽBENICI

Udžbenici i nastavna sredstva štampaju se na jeziku i pismu nacionalne manjine za učenike koji pohađaju nastavu na tom jeziku.

Učenje i komunikacija na maternjem jeziku nacionalne manjine

Grupa od 15 učenika

Obrazovno-vaspitni rad na jeziku nacionalne manjine ili dvojezično ostvaruje se ako se pri upisu u prvi razred za to opredeli najmanje 15 učenika. To je posebno važno pravilo za školovanje.

A šta ako ih ima manje od 15?

Nastava se može organizovati i za manju grupu, ali uz saglasnost ministarstva i mišljenje nacionalnog saveta.

Ovo pokazuje da zakon pokušava da spoji praktične uslove škole i pravo učenika da uče na maternjem jeziku.

15 UČENIKA

Osnovni prag za organizovanje nastave na jeziku manjine.

Manja grupa je moguća uz dodatne uslove.

Srpski kao nematernji jezik

Učenici koji nastavu pohađaju na jeziku nacionalne manjine uče srpski kao nematernji jezik. To ne znači da se njihov maternji jezik potiskuje, nego da učenici istovremeno čuvaju svoj jezik i uče jezik države u kojoj žive.

ZAŠTO JE VAŽNO

Srpski im pomaže u daljem školovanju, poslu, svakodnevnoj komunikaciji i kontaktu sa institucijama.

Cilj nije izbor između dva jezika, nego sigurnost u oba.

Program A i Program B

Za predmet srpski kao nematernji postoje Program A i Program B. Razlikuju se zato što učenici ne polaze od istog predznanja, ne žive svi u istoj jezičkoj sredini i nisu svi maternji jezici jednako srodni srpskom.

Program A	Program B
za učenike čiji se maternji jezik izrazito razlikuje od srpskog	za učenike iz jezički mešovitih sredina
manje kontakta sa srpskim van škole	više izloženosti srpskom jeziku
osnovna funkcionalna komunikacija	viši nivo znanja primeren uzrastu

Zapamti: Program B produbljuje i proširuje ono što se u osnovi stiče kroz Program A.

Nacionalni saveti

Pripadnici manjina imaju kolektivno pravo da, neposredno ili preko izabranih nacionalnih saveta, odlučuju ili učestvuju u odlučivanju o pitanjima koja se tiču kulture, obrazovanja, informisanja i službene upotrebe jezika i pisma.

kultura

čuvanje identiteta zajednice

obrazovanje

programi, udžbenici i nastava

informisanje

mediji i javni sadržaji na manjinskom jeziku

Zajedničko odlučivanje o jeziku i obrazovanju

Jezičke porodice nacionalnih manjina

Skoro svi jezici nacionalnih manjina u Srbiji pripadaju indoevropskoj porodici jezika, baš kao i srpski. Tu spadaju albanski, slovački, rumunski, bugarski, makedonski, bošnjački i romski.

JEZIČKA PORODICA

Jezička porodica je grupa jezika koji imaju zajedničko poreklo ili su istorijski povezani.

Za širu sliku pogledaj lekciju osnovne jezičke grupe u Evropi.

Jezičke grupe u Evropi kao okvir za jezike nacionalnih manjina

Mađarski: najčešće trik pitanje

Veliki izuzetak je mađarski jezik. Iako su Mađari u Evropi i žive u Srbiji, mađarski ne pripada indoevropskoj porodici jezika. On pripada ugro-finskoj porodici.

BRATOV SAVET

Svi su rođaci u indoevropskoj priči, ali mađarski je iz druge priče: ugro-finski.

Ne zaključuj da je jezik indoevropski samo zato što se govori u Evropi.

TRIK ZA TEST

Mađarski = ugro-finski.

Ne indoevropski.

Pismo nije isto što i jezik

Još jedna česta greška je nerazlikovanje jezika i pisma. Jezik je ono što govorimo i razumemo, a pismo je sistem znakova kojim taj jezik zapisujemo. Na primer, mađarski je jezik, a latinica je pismo kojim se on piše.

Jezik	Pismo
ono što govorimo	ono čime pišemo
srpski, mađarski, slovački	ćirilica, latinica
ima glasove i reči	ima slova i znake

Ovo je važno i za lekciju Vukova reforma jezika, pisma i pravopisa, gde se jasno razlikuju jezik, pismo i pravopis.

Različiti jezici i pisma u evropskom prostoru

Zašto je ovo važno za svakodnevni život

Jezik nacionalnih manjina nije samo lekcija iz prava. To je lekcija o tome kako ljudi žive zajedno. Kada neko može da uči, čita, gleda program i obraća se instituciji na svom jeziku, oseća se poštovano i ravnopravno.

Primer iz života:

Dvojezične table, dokumenta na manjinskom jeziku, nastava na maternjem jeziku i medijski programi nisu ukras. To su konkretni načini da jezik zajednice ostane živ.

Poštovanje tuđeg jezika ne smanjuje tvoj jezik; ono širi prostor razumevanja.