Uspon Srba u Habzburškoj monarhiji

Procvat na tuđoj zemlji 🏰

Pozdrav šestaci! Videli smo kako su se Srbi u velikim seobama doselili u Austriju i organizovali odbranu u Vojnoj krajini. Danas učimo kako su se tamo, iako bez države, nametnuli i obogatili.

Uspeh uprkos svemu

Naši preci obnovili su plemstvo, izgradili crkve od mermera i otvorili prve vrhunske škole koje su stvorile novu pismenu elitu. ⚔️

Hajde da prođemo lekciju korak po korak i obezbedimo ti čistu peticu!

Seoba Srba — doseljavanje u Habzburšku monarhiju

Mitropoliti — lideri naroda

Pošto Srbi nisu imali svog kralja ni svetovnu vlast, karlovački mitropoliti su sve do XIX veka bili najvažniji predstavnici i lideri srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji!

Mitropolija je imala velika sredstva od poreza i priloga, pa su mitropoliti otvarali škole, podizali crkve i manastire, a za važne odluke sazivali crkveno-narodne sabore.

MITROPOLITI

Bez kralja → mitropolit vodi narod.

Otvaraju škole, grade crkve.

Odluke: crkveno-narodni sabori.

Sabori i mitropolit Stratimirović

Veliki preokret dogodio se 1749. godine, kada su na sabore — pored sveštenika i oficira — zvanično primljeni i predstavnici bogatog građanstva (trgovci i zanatlije).

Na čuvenom izbornom saboru u Temišvaru 1790. godine za najuticajnijeg karlovačkog mitropolita izabran je učeni Stefan Stratimirović.

SABORI

1749 — građanstvo ulazi na sabore.

1790 — sabor u Temišvaru.

Mitropolit: Stefan Stratimirović.

Kako je obnovljeno srpsko plemstvo? 👑

Austrijski carevi su shvatili da su srpski oficiri neustrašivi na bojištima, pa su najzaslužnije nagradili najvišim plemićkim titulama i velikim imanjima.

Tako je u Habzburškoj monarhiji zvanično obnovljeno srpsko plemstvo — jak novi društveni vrh.
Plemić u raskošnoj odori — obnovljeno srpsko plemstvo u Austriji

Nove plemićke porodice

  • 📜 Čarnojevići — direktni potomci patrijarha Arsenija III Čarnojevića, koji je vodio Veliku seobu 1690.
  • ⚔️ Raškovići — nekadašnji moćni srpski knezovi poreklom iz planinske oblasti Starog Vlaha.

PLEMIĆI

Čarnojevići — potomci Arsenija III.

Raškovići — knezovi iz Starog Vlaha.

Nagrađeni titulama i imanjima.

Društvene lestvice Srba u Austriji

Srpsko društvo bilo je oštro podeljeno na slojeve:

  • 👑 plemstvo — bogati vrh (Čarnojevići, Raškovići),
  • 🪙 građanstvo — trgovci, zanatlije, bankari,
  • 🪖 slobodni graničari u Vojnoj krajini,
  • 🌾 na dnu zavisno seljaštvo (kmetovi) na njivama stranih plemića.

SLOJEVI

Vrh: plemstvo, građanstvo.

Sredina: slobodni graničari.

Dno: kmetovi pod plemstvom.

Kulturni procvat: novac u veru i kulturu

Bogati plemići, oficiri i trgovci u Ugarskoj, Slavoniji i Hrvatskoj ulagali su ogroman novac u kulturu i veru — da pokažu svoj uspeh i prkos.

Podigli su mnogo manastira i crkava, a najveće duhovno gnezdo nastalo je na Fruškoj gori — našoj „Srpskoj Svetoj gori".
Bogati novovekovni grad — procvat srpske kulture u Vojvodini

Raskoš srpskog baroka 🏛️

Nove crkve se više nisu gradile u starom nemanjićkom stilu, već u najmodernijem evropskom pravcu — baroku!

Barok odlikuju visoki, raskošni tornjevi (zvonici), zidovi ukrašeni zlatnim detaljima i grandiozne fasade.
Crkva sa visokim zvonikom — srpski barokni stil

Gde su nicali barokni hramovi?

Velelepni srpski barokni hramovi podignuti su u velikim centrima:

Temišvar, Novi Sad, Budim (deo današnje Budimpešte), Pančevo i Vukovar.

BAROKNI CENTRI

Temišvar, Novi Sad, Budim.

Pančevo i Vukovar.

Teodor Kračun — majstor srpskog baroka 🎨

Najpoznatiji slikar, autor ikona i portretista srpskog baroka u XVIII veku bio je slavni Teodor Kračun, rodom iz Sremskih Karlovaca.

Njegovi prelepi ikonostasi i portreti mitropolita i danas su vrhunska remek-dela naše istorije umetnosti.
Pravoslavna ikona — barokno crkveno slikarstvo Teodora Kračuna

Reforme Marije Terezije

Srpska autonomija (samouprava) našla se na udaru kada je na presto stupila moćna carica Marija Terezija (1717–1780). Pokrenula je stroge reforme da bi centralizovala vlast u Beču.

Karlovačkom mitropolitu je ukinuta svaka politička i svetovna moć — ostala mu je samo funkcija verskog poglavara. Obrazovne i svetovne nadležnosti oduzete su crkvi i prebačene pod državu.

MARIJA TEREZIJA

Carica (1717–1780), centralizuje vlast.

Mitropolitu uzima političku moć.

Crkvi oduzima obrazovanje i svetovne poslove.

Crkveno-školska autonomija

Srpski narod i crkva su se lavovski borili da sačuvaju bar deo prava. Taj novi, suženi oblik samouprave ostao je zapamćen kao crkveno-školska autonomija.

Pod tim nazivom srpska prava u Austriji opstala su sve do samog početka XX veka.

AUTONOMIJA

Posle reformi ostaje suženo pravo.

Naziv: crkveno-školska autonomija.

Opstaje do početka XX veka.

Zašto su nam trebale škole?

Da bi stvorili sopstvenu visokoobrazovanu elitu — koja će umeti da razgovara sa carem u Beču i brani srpska prava — naši ljudi su shvatili da moraju hitno da otvore prve moderne škole na narodnom jeziku.

Škole i univerziteti — stvaranje srpske obrazovane elite

Karlovačka gimnazija (1791) 🏫

Prva prava srpska gimnazija osnovana je 1791. godine u Sremskim Karlovcima, pod pokroviteljstvom mitropolita Stefana Stratimirovića i bogatih građana.

Njena zgrada postala je hram pismenosti i kulture srpskog naroda.
Gradska ulica i zgrade — Sremski Karlovci, sedište prve srpske gimnazije

Bogoslovija i Novosadska gimnazija

  • ⛪ Bogoslovija u Karlovcima (1794) — prva srpska škola za obrazovanje pravoslavnih sveštenika.
  • 📐 Novosadska gimnazija (1810) — srpska pravoslavna velika gimnazija u Novom Sadu, u kojoj se školovala kompletna buduća srpska elita.

ŠKOLE

1791 — Karlovačka gimnazija.

1794 — Bogoslovija u Karlovcima.

1810 — Novosadska gimnazija.

Prve velike srpske knjige 📚

Javljaju se i knjige koje su širile nacionalnu svest:

  • 📖 monah Jovan Rajić napisao je kapitalno delo „Istorija" — najpopularnije štivo među pismenim Srbima, koje ih je podsećalo na carstvo Nemanjića.
  • 🛡️ 1741. godine umetnik Hristifor Žefarović sastavio je „Stematografiju" — prvi moderni srpski grbovnik sa crtežima grbova svih srpskih zemalja.
Ćirilica — prve štampane srpske knjige koje šire narodnu svest

Dositej Obradović — otac prosvetiteljstva

Najsvetlija figura srpske kulture u XVIII veku bio je Dositej Obradović (1742–1811). Rođen u Banatu, kao mladić se zamonašio u fruškogorskom manastiru Hopovo.

Shvativši da manastirski život nije za njega, napustio je manastir i krenuo na epsko putovanje Evropom dugo tri decenije — naučio mnogo jezika i slušao predavanja na najvećim univerzitetima.
Stara srpska knjiga — delo iz doba Dositeja Obradovića

Narodni jezik i Prvi srpski ustanak

Dositej je postao glavni predstavnik prosvetiteljstva. Njegova revolucionarna ideja: narodni jezik mora postati književni jezik, umesto teškog crkvenoslovenskog koji je razumeo samo mali broj monaha.

Kada je 1804. godine buknuo Prvi srpski ustanak, napisao je pesmu „Vostani Serbie" („Ustani Srbijo, davno si zaspala"). Na poziv vožda Karađorđa, 1807. dolazi u oslobođeni Beograd i postaje prvi ministar prosvete, osnovavši Veliku školu.

DOSITEJ

Ideja: narodni jezik = književni jezik.

„Vostani Serbie" (1804).

1807 — ministar prosvete, Velika škola.

Bratov savet i najčešće greške ✍️

CAKA ZA PETICU
„Knjige, braćo moja, knjige, a ne zvona i praporce!"

Ovim rečima Dositej je poručio da se do slobode i napretka ne dolazi skupim crkvama i zvonima, već jedino kroz škole, knjige i nauku na narodnom jeziku. 📚

Da li je srpski barok ličio na stil Nemanjića?

Ne! Srpske barokne crkve u Vojvodini izgledaju potpuno zapadnoevropski — visoki tornjevi i raskošne fasade. Nemaju veze sa starim raškim ili kosovskim stilom.

Da li je Dositej bio ministar kod Nemanjića?

Ne! Dositej je živeo na prelazu iz XVIII u XIX vek i bio je ministar prosvete u ustaničkoj Srbiji kod Karađorđa — ne u srednjem veku.

ZAPAMTI

Barok = zapadni stil (ne Nemanjići).

Dositej = ministar kod Karađorđa (1807).

„Knjige, braćo moja, a ne zvona!"

Zaključak

REZIME
U XVIII veku Srbi severno od Save i Dunava doživljavaju kulturni i ekonomski procvat.

Da sumiramo najbitnije:

  • Mitropoliti — vode narod; obnovljeno plemstvo (Čarnojevići, Raškovići)
  • Srpski barok — raskošne crkve, slikar Teodor Kračun
  • Marija Terezija — reforme i crkveno-školska autonomija
  • Škole — Karlovačka gimnazija 1791, Bogoslovija 1794, Novi Sad 1810
  • Dositej Obradović — narodni jezik i prosvetiteljstvo

Pismena elita i ideje Dositeja upalile su svetlo znanja koje je narod odvelo pravo ka obnovi slobodne srpske države.

ZA PONAVLJANJE

1690. — Velika seoba → Srpske privilegije

1791. — Karlovačka gimnazija (Stratimirović)

Dositej (1742–1811) — narodni jezik, ministar 1807

Barok = zapadni stil; slikar Teodor Kračun.

Savet: „Knjige, braćo moja, a ne zvona i praporce!" — Dositejeva parola prosvetiteljstva.