Srbi pod habzburškom i mletačkom vlašću

Živi bedem između dve sile 🛡️

Pozdrav šestaci! Videli smo kako je narod u velikim seobama prešao Savu i Dunav. Danas se selimo na teritorije dve hrišćanske sile — Austrije (Habzburške monarhije) i Venecije (Mletačke republike).

Ratnici po ugovoru

Strani carevi su naše pretke prihvatili, dali im besplatnu zemlju i oslobodili poreza — pod uslovom da budu živi bedem od turskih napada. ⚔️

Hajde da prođemo lekciju korak po korak i obezbedimo ti čistu peticu!

Seoba Srba — doseljavanje u Austriju i Mletačku republiku

Postanak Vojne krajine

Pošto su Turci osvojili srednjovekovnu Ugarsku, na udaru se našla Austrija. Da bi zaštitio granice i naselio puste oblasti, dvor je pokrenuo plansko naseljavanje Srba koji su bežali iz Turske.

U prvoj polovini XVI veka, na pojasu od Jadranskog mora do reke Drave, formirana je Vojna krajina — poseban vojni odbrambeni pojas.

Vojna krajina — odbrambeni pojas naseljen srpskim graničarima

Krajišnici — slobodni seljaci

Stanovnici pojasa zvali su se krajišnici (graničari). Dok su seljaci u ostatku Austrije bili obespravljeni kmetovi, krajišnici su dobili status slobodnih seljaka!

U Krajini nije bilo plemićkih imanja; oblast je bila podeljena na vojne celine — generalate — kojima je upravljao lično austrijski car. Dobijali su zemlju i bili oslobođeni poreza, a zauzvrat su branili granicu.

KRAJIŠNICI

Slobodni seljaci (ne kmetovi).

Bez plemićkih imanja; podela na generalate.

Zemlja + bez poreza ↔ odbrana granice.

Vlaški (srpski) statuti (1630) 📜

Pošto su Srbi činili ogroman deo granične populacije, car Ferdinand II je 1630. godine izdao važan dokument — Vlaške (srpske) statute — kojim su uređena prava i obaveze graničara.

Statuti su uobličili položaj Srba kao posebnog slobodnog, vojničkog sloja u Habzburškoj monarhiji.

Stari pravni dokument — Vlaški (srpski) statuti iz 1630.

Povlastice i glavna obaveza

✨ Povlastice: puna lična sloboda, besplatni zemljišni posedi, slobodna trgovina, puna sloboda vere i pravo da sami biraju knezove i sudije (činovnici se nisu smeli mešati).

🪖 Obaveza: vojna služba je bila stroga dužnost svih punoletnih krajišnika. Svaki graničar je o svom trošku nabavljao konja i naoružanje i na znak uzbune odmah kretao u borbu.

STATUTI 1630

Sloboda, besplatna zemlja, biraju knezove.

Cena: vojna služba o svom trošku.

Srpske privilegije cara Leopolda I

Posle Velike seobe 1690., car Leopold I izdao je niz dokumenata poznatih kao Srpske privilegije.

Dale su Srbima prava kakva nijedan drugi manjinski narod u carstvu nije imao — da bi ih zadržale i motivisale da ratuju za cara.

PRIVILEGIJE

Izdao car Leopold I (posle 1690).

Niz povelja o pravima Srba.

Cilj: zadržati i motivisati ratnike.

Šta su privilegije donele?

⛪ punu slobodu vere,
🤝 pravo da sami biraju crkvenog poglavara i drže narodno-crkvene sabore,
📅 pravo na stari julijanski kalendar,
🏫 pravo da osnivaju srpske škole.

PRAVA

Sloboda vere; narodno-crkveni sabori.

Julijanski kalendar.

Pravo na srpske škole.

Sabor u Krušedolu (1708)

Posle smrti patrijarha Arsenija III, 1708. godine sazvan je narodno-crkveni sabor u fruškogorskom manastiru Krušedolu.

Izabran je prvi srpski poglavar u Austriji — mitropolit Isaija Đaković, koji je neumorno pregovarao u Beču za srpska prava.

Fruškogorski manastir Krušedol — mesto sabora 1708. godine

Nastanak Karlovačke mitropolije ⛪

Sedište crkve je ubrzo, zbog turskih napada, trajno premešteno iz Krušedola u mirni sremski gradić — Sremske Karlovce.

Od tog trenutka naša crkva u Austriji dobija naziv Karlovačka mitropolija.

MITROPOLIJA

Prvo sedište: Krušedol.

Premešteno u Sremske Karlovce.

Naziv: Karlovačka mitropolija.

Jedini slobodni centar svih Srba

Značaj mitropolije postao je ogroman posle 1766. godine, kada su Turci ukinuli staru Pećku patrijaršiju.

Karlovačka mitropolija postala je jedini slobodni duhovni i kulturni centar svih Srba i pokrenula snažan kulturno-prosvetni razvoj naroda.

POSLE 1766

Turci ukidaju Pećku patrijaršiju.

Karlovci = jedini slobodni centar Srba.

Pokreće kulturno-prosvetni razvoj.

„Srpska Sveta gora" 🏔️

Uz mitropoliju, kao bedem pravoslavlja, zasijali su prelepi fruškogorski manastiri — zbog njihove brojnosti Frušku goru zovu „Srpska Sveta gora".

U njima su čuvane stare crkvene dragocenosti i predanja o Nemanjićima, pa je u narodu živela svest o slavnoj prošlosti i nekadašnjoj državnosti.

Srpska freska — fruškogorski manastiri kao čuvari pravoslavlja

Manastiri i njihove svetinje

Krušedol (podignut početkom XVI veka) bio je prvo sedište mitropolije i najznačajniji srpski manastir u današnjoj Vojvodini; u njemu je sahranjen i patrijarh Arsenije III.

⛪ Vrdnik (Sremska Ravanica) — dugo su čuvane mošti kneza Lazara,
⛪ Jazak — mošti poslednjeg Nemanjića, cara Uroša Nejakog,
⛪ Grgeteg — poznat po ikonostasu (Uroš Predić), i Hopovo.

Stari srpski rukopis — predanja čuvana u fruškogorskim manastirima

Srbi pod mletačkom vlašću

Duž Jadrana je vladala Mletačka republika (Venecija) — držala je istočnu obalu od Istre, preko cele Dalmacije, do Boke kotorske.

Jedini slobodni izuzetak bio je Dubrovnik. Tokom turskih prodora, hiljade srpskih porodica bežale su ka moru pod mletačku upravu.

Venecija — Mletačka republika, gospodar istočne jadranske obale

Junački uskoci i Kandijski rat ⛵

Mlečani su izbeglice prihvatali i davali im status uskoka — gerilaca koji su sa hrišćanske strane „uskakali" na tursku teritoriju radi napada i pljačke.

Srpski uskoci su lavovski ratovali u Kandijskom ratu (1645–1669), gde su uz srpsku krv proširili posede u Dalmaciji i preoteli od Turaka neosvojivu tvrđavu Klis.

Jadranska obala — srpski uskoci u službi Mletačke republike

Trajna granica u Dalmaciji

Posle Velikog bečkog rata, mletačke granice su se trajno pomerile duboko u zaleđe Dalmacije.

Tako je uspostavljena trajna granica sa turskom Hercegovinom, koja se zatim dugo nije menjala.

DALMACIJA

Posle Velikog bečkog rata — širenje u zaleđe.

Trajna granica sa turskom Hercegovinom.

Verski pritisak: pokatoličavanje ⛪

Iako su srpski ratnici branili Evropu, život je bio stalna borba za opstanak. Rimokatolička crkva je pokrenula snažan pritisak da se Srbi odreknu vere.

Pokatoličavanje je bio direktan pritisak: pravoslavni Srbin morao je potpuno da pređe u katoličanstvo i prihvati latinske običaje.

Ćirilica — pismo i vera koje je pritisak pokušavao da potisne

Unijaćenje (grkokatolicizam) 🤝

Unijaćenje je bio lukaviji oblik promene vere. Unijatima je bilo dozvoljeno da zadrže sve stare pravoslavne običaje — liturgiju na staroslovenskom, ćirilicu, brade i krsnu slavu.

Imali su samo jedan uslov: morali su da priznaju rimskog papu za vrhovnog poglavara. Crkva je znala da će takvi posle jedne-dve generacije potpuno prihvatiti katoličanstvo.

UNIJAĆENJE

Zadrži običaje, ćirilicu, slavu.

Uslov: papa = vrhovni poglavar.

Posle 2 generacije → katoličanstvo.

Gde je unijaćenje uspevalo?

Na prostoru Austrije, moćna Karlovačka mitropolija uspešno je zaštitila narod. Ali u Dalmaciji pod Mlecima nismo imali tako jaku crkvenu organizaciju, pa je tamo unijaćenje imalo najviše uspeha.

Jedini spasioci pravoslavlja bili su prastari dalmatinski manastiri: Krupa, Krka, Dragović i Savina u Boki.

DALMACIJA

Bez jake crkve → pritisak najjači.

Unijaćenje najuspešnije baš tu.

Spas: Krupa, Krka, Dragović, Savina.

Bratov savet i najčešće greške ✍️

CAKA ZA PETICU

Zašto se Srbi u dokumentima zovu „Vlasima"? Nema veze sa Vlasima kao narodom!

Vlaški statuti iz 1630. dobili su ime jer su se zasnivali na povlasticama koje su srpski doseljenici ranije uživali u Turskoj kao slobodni stočari — vlasi. To je bio naziv za društveni i vojnički sloj slobodnih ljudi, a ne za drugu naciju! 🐑

Mešanje hajduka i uskoka

Hajduci su domaći odmetnici unutar turske teritorije. Uskoci su delovali izvan turskih granica (sa austrijske i mletačke strane) i prelazili granicu samo radi napada.

Gde je osnovana Karlovačka mitropolija?

Prvo sedište je 1708. osnovano u Krušedolu; tek kasnije, zbog turske opasnosti, premešteno u Sremske Karlovce.