Pozdrav šestaci! Videli smo kako je narod, bežeći od turske odmazde, u velikim seobama prešao Savu i Dunav. Danas se selimo na teritoriju moćne Austrije (Habzburške monarhije) i Mletačke republike.
Ratnici po ugovoru
Strani carevi su naše pretke prihvatili, dali im besplatnu zemlju i oslobodili poreza — pod jednim uslovom: da budu živi bedem od turskih napada. ⚔️
Hajde da prođemo lekciju korak po korak i obezbedimo ti čistu peticu!
Pošto su Turci progutali srednjovekovnu Ugarsku, na udaru se našla Austrija (Habzburška monarhija). Da bi zaštitio granice i naselio puste, spaljene oblasti, dvor je pokrenuo plansko naseljavanje ratobornih Srba.
Stanovnici ovog nemirnog pojasa zvali su se krajišnici (graničari) i imali su jedinstven položaj u Evropi. Dok su seljaci u ostatku Austrije bili obespravljeni kmetovi, krajišnici su dobili status slobodnih seljaka!
Slobodni seljaci (ne kmetovi).
Bez plemićkih imanja u Krajini.
Podela na generalate — upravlja car.
Pošto su Srbi činili džinovski deo granične populacije, car Ferdinand II je 1630. godine izdao istorijski dokument — Vlaške (srpske) statute — kojim su uređena sva prava i obaveze graničara.
U austrijskim dokumentima naši preci se često nazivaju „Vlasima" — jer su se statuti zasnivali na povlasticama koje su Srbi ranije uživali u Turskoj kao slobodni stočari (vlasi).
✨ Povlastice: lična sloboda, besplatni zemljišni posedi, slobodna trgovina, pravo na deo ratnog plena, puna sloboda vere i pravo da sami biraju knezove i sudije (činovnici se nisu smeli mešati).
Sloboda, besplatna zemlja, biraju knezove.
Cena: doživotna vojna služba o svom trošku.
Posle velikih austrijskih pobeda krajem XVII veka, Krajina se proširila duž Save i Dunava kroz Slavoniju i Vojvodinu sve do Karpata, pa je broj srpskih graničara narastao.
Kraj XVII veka: širenje do Karpata.
Graničari ratuju širom Evrope.
XIX vek: nema Turaka → Krajina ukinuta.
Posle Velike seobe 1690. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, broj Srba u južnoj Austriji postao je ogroman. Da bi ih zadržao i motivisao da ratuju, car Leopold I je od 1690. do 1695. godine izdao niz dokumenata — Srpske privilegije.
Sloboda vere; narodno-crkveni sabori.
Julijanski kalendar; srpske škole.
Bez poreza katoličkoj crkvi.
Posle smrti patrijarha Arsenija III, 1708. godine sazvan je narodno-crkveni sabor u fruškogorskom manastiru Krušedolu.
Narodno-crkveni sabor na Fruškoj gori.
Prvi poglavar: Isaija Đaković.
Titula: mitropolit.
Sedište je u početku bilo u Krušedolu, ali je zbog opasnosti od turskih napada (koji su ga popalili) trajno premešteno u mirni sremski gradić — Sremske Karlovce.
Značaj mitropolije postao je džinovski posle 1766. godine, kada su Turci ukinuli staru Pećku patrijaršiju. Karlovačka mitropolija je postala jedini slobodni duhovni i kulturni centar svih Srba!
Posle 1766 — jedini slobodni centar Srba.
Fruškogorski manastiri: Krušedol, Hopovo, Grgeteg.
Čuvari predanja o Nemanjićima.
| Krajišnici | Provincijalci |
|---|---|
| žive pod vojnom upravom u Vojnoj krajini | žive na feudalnim posedima pod civilnom upravom |
| naporan vojnički život, ali slobodni ljudi sa svojom zemljom | obični kmetovi zavisni od mađarskih i austrijskih plemića |
Krajišnici = slobodni vojnici sa zemljom.
Provincijalci = kmetovi pod plemstvom.
Razlika: vojna vs civilna uprava.
U bogatim gradovima Srema i juga Mađarske (Novi Sad, Sremski Karlovci, Subotica, Pančevo) naglo se rađa moćno srpsko građanstvo — trgovci, zanatlije, brodovlasnici i bankari.
Duž Jadrana je vladala Mletačka republika (Venecija). Posle otkrića Amerike polako je gubila trku na okeanima, a držala je našu istočnu obalu od Istre, preko cele Dalmacije, do Boke kotorske.
Mlečani su izbeglice prihvatali i davali im status uskoka — elitnih gerilaca koji su prelazili granicu i napadali turske oblasti.
Iako su srpski ratnici branili Evropu, katoličko plemstvo je pokušavalo da ih pretvori u kmetove, a Rimska crkva je vršila pritisak da se odreknu vere.
Unijaćenje je bio lukaviji i opasniji oblik postepene promene vere. Unijatima je bilo dozvoljeno da zadrže sve stare pravoslavne običaje — molitvu na staroslovenskom, ćirilicu, brade i krsnu slavu.
Zadrži običaje, ćirilicu, slavu.
Uslov: papa = vrhovni poglavar.
Posle 2 generacije → pokatoličavanje.
Pod Austrijom je Karlovačka mitropolija bila jak štit i porazila pritiske. Ali u Dalmaciji pod Mlecima nismo imali zvanično priznatu crkvenu organizaciju — pa je unijaćenje tamo imalo najviše uspeha.
Bez krovne crkve → jak pritisak.
Unijaćenje najuspešnije baš tu.
Spas: Krupa, Krka, Dragović, Savina.
Na prelazu iz XVII u XVIII vek, grof Đorđe Branković (ubeđen da je potomak Brankovića) ponudio je caru plan za ustanak Srba. Dvor ga je na prevaru uhapsio i držao u doživotnom pritvoru — gde je napisao džinovsku istoriju srpskog naroda, dokazujući svetu slavnu srpsku prošlost.
Sabor 1708. je prvo sedište osnovao u manastiru Krušedolu; tek kada su ga Turci popalili, sedište je premešteno u Sremske Karlovce. Pazi na redosled!
Pokatoličavanje — odmah menja crkvu, jezik i običaje. Unijaćenje — zadržava pravoslavne običaje i ćirilicu, ali priznaje papu. Razgraniči ih!
Sedište: Krušedol → Sremski Karlovci.
Pokatoličavanje (odmah) ≠ unijaćenje (papa, ostalo isto).
Đorđe Branković — „Slavenosrpske hronike".
Da sumiramo najbitnije:
Ovaj period pripremio je teren i za dalji uspon Srba u Habzburškoj monarhiji.
1630 — Vlaški statuti (Ferdinand II)
1690–1695 — Srpske privilegije (Leopold I)
1708 — sabor u Krušedolu → Karlovačka mitropolija
Krajišnici (slobodni) ↔ provincijalci (kmetovi).
