Postanak naselja

Postanak naselja — prva baza čovečanstva

Gde si, šestak! Zamisli strategiju preživljavanja u kojoj tvoj lik na početku nema bazu, nego luta po mapi, skuplja resurse i beži od divljih zveri. Tek kada skupi dovoljno hrane i materijala, može da podigne prvu kućicu i napravi stalno utočište.

U istoriji čovečanstva priča je tekla vrlo slično.

Lekcija postanak naselja objašnjava kako su ljudi od pećina, lova i stalnog seljenja stigli do prvih stalnih naselja i prvih gradova.

Ova tema se prirodno nastavlja na pojam i nastanak prvih naselja, samo ovde još jasnije pratimo ceo put od nomada do grada.

Postanak naselja od praistorije do gradova

Nomadski život — ljudi bez stalne adrese

U najstarija vremena, čovek je živeo nomadski. Ljudi nisu imali stalnu kuću, već su se stalno selili u potrazi za hranom i povoljnijim uslovima za život.

Kada bi sakupili sve plodove i ulovili životinje u jednom kraju, spakovali bi se i krenuli dalje.

Važno: nomadski život nije bio avantura radi zabave, nego način preživljavanja.

Zato je glavno pitanje lekcije jednostavno: šta se promenilo pa je čovek mogao da ostane na jednom mestu?

Praistorijski ljudi pre nastanka stalnih naselja

Neolit — velika prekretnica

Sve se promenilo u mlađem kamenom dobu, koje se zove neolit, pre oko $10\,000$ godina. Čovek je tada naučio sam da proizvodi hranu.

Kada čovek počne sam da proizvodi hranu, prestaje potreba za stalnim lutanjem.

Otkriće poljoprivrede i pripitomljavanje domaćih životinja direktno su doveli do nastanka prvih stalnih naselja.

NEOLIT

poljoprivreda

domaće životinje

stalni život

Veza poljoprivrede i stalnih naselja

Pre poljoprivrede, ljudi su zavisili od lova i sakupljanja plodova. Kada su prešli na samostalnu proizvodnju hrane, više nisu morali da jure za plenom da ne bi gladovali.

Korak 1
Ljudi uzgajaju biljke i čuvaju domaće životinje.

Korak 2
Hrana traži brigu, čuvanje i zalihe.

Korak 3
Porodice ostaju na jednom mestu i nastaju stalna naselja.

Odatle kreće prava promena: naselje više nije slučajan zaklon, nego organizovan prostor za život.

Poljoprivreda kao osnova postanka stalnih naselja

Koevolucija — ljudi menjaju prostor, prostor menja ljude

U materijalu se pominje koevolucija: dok su ljudi učili da obrađuju zemlju i gaje životinje, menjali su svoj način života, ali je i prostor uticao na njih. Gde ima vode i plodne zemlje, lakše nastaje naselje.

Naselje nije nastalo samo zato što su ljudi "hteli kuće".

Nastalo je zato što su hrana, voda, zemljište, rad i zajednica počeli da se vezuju za isto mesto.

Tu vidiš vezu između geografije i svakodnevnog života: prostor nije pozadina, nego aktivno utiče na ljude.

KOEVOLUCIJA

ljudi menjaju prostor

prostor usmerava ljude

Velike rečne doline — najbolja mesta za početak

Prve stalne baze nisu nicale bilo gde. Ljudima je bila potrebna plodna zemlja za useve i mnogo vode za piće i navodnjavanje.

FORMULA POSTANKA

Poljoprivreda + voda + plodno zemljište = stalno naselje.

Zato su doline velikih reka postale prve velike učionice ljudske civilizacije.

Ovo se lepo povezuje sa lekcijom položaj i geografski razmeštaj naselja.

Velika reka kao prostor postanka naselja

Gde su nastala prva naselja u svetu?

Prva stalna naselja nastala su u dolinama velikih reka u jugozapadnoj Aziji i severnoj Africi. Voda je davala život, a plodna zemlja omogućavala useve.

Prostor	Reke	Primeri
Egipat	Nil	Teba
Mesopotamija	Tigar i Eufrat	Ur, Uruk, Vavilon
Bliski istok	Jordan	Jerihon
Kina	Jangcekjang i Hoanho	prva kineska rečna naselja

Ostaci najstarijih naselja pronađeni su i u Siriji, na prostoru drevnog Alepa.

Staro gradsko naselje nastalo iz prvih stalnih naselja

Prirodni uslovi: nizije, klima i nadmorska visina

Pored vode, važni su bili i reljef, klima i nadmorska visina. Najviše prvih naselja nastajalo je u nizijama, na dodiru različitih reljefnih celina i u severnom umerenom pojasu.

Veliki broj naselja vezuje se za prostore do oko

500\,\text{m}

nadmorske visine, jer je tu lakše graditi, obrađivati zemlju i živeti.

To znači da postanak naselja nije samo istorijsko pitanje. To je i čista geografija: reljef, voda, klima i zemljište rade zajedno.

Lepenski vir — praistorijska baza na Dunavu

Lepenski vir nastao je između $7000$ i $5000$ godina pre nove ere na obali Dunava, kod današnjeg Donjeg Milanovca, u Đerdapskoj klisuri.

ZAŠTO JE POSEBAN?

Stanovnici su pravili kuće trapezaste osnove, bavili se ribolovom i klesali čuvene ribolike skulpture, poput "Rodonačelnice".

Dunav im je davao hranu, sigurnost i glavni pravac života, pa je naselje bilo vezano za reku kao za centar sveta.

Lepenski vir kao praistorijsko naselje na Dunavu

Vinčanska kultura — organizovan život kod Beograda

Vinčanska kultura nastala je oko $4000$ godina pre nove ere kod Pančeva i Beograda, na prostoru Vinče. Smatra se jednim od prvih pravih stalnih naselja u Evropi.

Arheolozi su pronašli prelepu grnčariju, glinene figurine i dokaze o organizovanom životu u naselju.

U proširenom materijalu se navodi da se Vinča vezuje i za period oko 4500-3200. godine pre nove ere, kada su stanovnici živeli od zemljoradnje, stočarstva i ribolova.

Vinčanska kultura kao jedno od najstarijih naselja u Evropi

Starčevo — treće važno ime koje ne preskačeš

Pored Lepenskog vira i Vinče, važno je i Starčevo, praistorijsko naselje u blizini Pančeva. Ono pokazuje da je prostor oko Dunava i južnog Banata bio veoma važan za rani organizovani život.

Kada te pitaju najstarija naselja u Srbiji, najbezbedniji odgovor je: Lepenski vir, Vinča i Starčevo.

Ova praistorijska naselja postojala su hiljadama godina pre antičkih gradova Grčke i Rima.

Starčevo kao praistorijsko naselje na prostoru Srbije

Od sela do grada — kada naselje poraste

Kada su naselja porasla, postala bogatija i bolje organizovana, nastajali su prvi gradovi. Ljudi su počeli da se bave ne samo poljoprivredom, nego i zanatstvom, trgovinom i različitim javnim poslovima.

PRVI GRADOVI

Grad nastaje kada stalno naselje dobije više funkcija, više stanovnika, organizaciju i javne prostore.

Ovo kasnije vodi u lekciju o veličini i funkcijama naselja.

Antička Grčka — akropolj, agora i pozorište

U staroj Grčkoj, uporišta gradova bila su svetilišta i hramovi na uzvišenjima iznad grada. To utvrđeno brdo zvalo se Akropolj, a najpoznatiji primer je Akropolj iznad Atine.

GRČKI GRAD

Akropolj = uzvišenje sa hramovima. Agora = društveni i trgovački trg. Pozorište = mesto okupljanja i predstava.

Grčki grad je zato bio i verski, politički, trgovački i kulturni prostor.

Stari Rim — forumi, terme i Koloseum

Rimljani su bili vrhunski graditelji i organizatori. Njihovi društveni centri zvali su se forumi, a za život u rimskom gradu važni su bili i Koloseum, terme i pozorišta.

Forum

Glavni rimski trg i društveni centar.

Koloseum

Amfiteatar za javne spektakle i borbe gladijatora.

Terme

Javna kupatila za higijenu, odmor i druženje.

Rimski grad pokazuje koliko su javni objekti i organizacija važni za gradski život.

Agora ili forum — trik koji spašava poene

Na kontrolnom nastavnici često pomešaju grčke i rimske trgove. Zato koristi početna slova.

Korak 1
Kod Grka je Agora.

Korak 2
Kod Grka je i Akropolj.

Korak 3
A + A ide uz Grčku. Kod Rimljana je Forum.

Agora je grčka, forum je rimski. To je mini-formula za kontrolni.

Šta je naselje danas?

Danas su naselja naseljena mesta sa određenom teritorijom, izgrađenim objektima i sopstvenim imenom. To znači da naselje ima prostor, ljude, kuće, objekte za rad i prepoznatljiv naziv.

Naselje nije samo skup kuća. Ono je organizovan prostor u kojem ljudi žive, rade i obavljaju različite potrebe.

Za preciznije učenje poveži ovu definiciju sa položajem naselja i razmeštajem naselja.

Privremena i stalna naselja

Sva naselja mogu se podeliti u dve osnovne grupe prema trajanju boravka ljudi: privremena i stalna.

Vrsta	Koliko ljudi borave?	Primeri
Privremena	Povremeno ili sezonski	katuni, nomadska šatorska naselja
Stalna	Tokom cele godine	sela i gradovi

Planinsko naselje u koje stočari dolaze samo leti da napasaju stoku je privremeno naselje, jer se koristi sezonski.

PODELA

privremeno = povremeno

stalno = cele godine

Sela i gradovi — osnovna stalna naselja

Stalna naselja se dalje dele na seoska i gradska naselja. Selo je više vezano za poljoprivredu i ruralni prostor, dok grad ima više stanovnika, više funkcija i složeniju organizaciju.

FUNKCIJA JE KLJUČ

Grad ima upravne, privredne, obrazovne, zdravstvene, kulturne i saobraćajne funkcije, dok je selo tradicionalno jače vezano za zemlju i proizvodnju hrane.

Ovo se nastavlja kroz lekcije selo i ruralni procesi i grad i odnosi sa okolinom.

Zbijena, razbijena i linijska sela

U proširenom delu materijala pominju se i oblici sela. Razlika je u izgledu, rasporedu kuća, gustini i reljefu u kojem nastaju.

Tip sela	Raspored kuća	Gde je često?
Zbijeno	Kuće su blizu jedna drugoj.	Ravnice, nizije, raskrsnice puteva.
Razbijeno	Kuće su rasute u zaseocima.	Planinski predeli.
Linijsko	Kuće su u nizu uz put ili reku.	Doline, saobraćajnice, rečni tokovi.

Ovo je deo šire lekcije tipovi naselja.

Konurbacije i veliki gradski sistemi

Kada se gradovi šire, nekada se više urbanih naselja praktično spoji u jednu veću celinu. To je konurbacija. Još veći oblik povezivanja gradova naziva se megalopolis.

Ovo nije početak naselja u praistoriji, nego kasniji, savremeni nastavak priče: naselja rastu, spajaju se i stvaraju velike urbane zone.

Za ovaj deo koristi vezu sa urbanizacijom i naseljima Evrope.