Veličina i funkcije naselja

Naselje kao lik u strateškoj igrici

Gde si, šestak! U strateškoj igrici svako naselje ima svoju ulogu: jedno selo proizvodi hranu i drvo, rudarsko mesto kopa rudu, a glavni grad drži vojsku, trgovinu, tehnologiju i najvažnije zgrade.

U stvarnom svetu naselja rade isto: svako ima veličinu i funkciju.

Veličina naselja govori koliko ljudi u njemu živi, a funkcija naselja govori koju ulogu to mesto ima u prostoru.

Ova lekcija nastavlja priču iz postanka naselja i vodi te ka tome da razlikuješ selo, grad, turističko mesto, rudarski centar i veliki polifunkcionalni grad.

Šta znači veličina naselja?

Kada geografi kažu veličina naselja, oni ne misle prvo na to koliko kilometara ima od jednog kraja mesta do drugog, nego koliko stanovnika u njemu živi.

Broj ljudi nam pomaže da razlikujemo malo selo, veće naselje, grad i ogroman gradski sistem.

Veličina naselja se zato prirodno povezuje sa osnovnim pojmovima o stanovništvu i brojem stanovnika na Zemlji.

Grad kao veliko naselje prema broju stanovnika

Ne postoji jedno svetsko pravilo za grad

Na celom svetu ne postoji jedno jedinstveno pravilo od koliko stanovnika neko mesto zvanično postaje grad. Svaka država to određuje za sebe.

Grad nije isti broj stanovnika u svakoj državi: kriterijumi zavise od države, istorije i funkcija.

Nemoj učiti napamet jedan univerzalni broj. Na testu je važnije da znaš da se kriterijumi razlikuju.

GRAD?

broj stanovnika

uređenost

funkcije

svaka država ima svoja pravila

Primeri iz sveta: mali grad ovde, selo tamo

U nekim skandinavskim zemljama, poput Islanda ili Danske, mesto sa samo $200$ do $300$ stanovnika može se smatrati gradom. U Nemačkoj se često navodi prag od $2000$ , u Švajcarskoj oko $10\,000$ , a u Japanu oko $30\,000$ stanovnika.

VELIKE DRŽAVE

U Kini ili Indiji naselje od $50\,000$ stanovnika može izgledati "malo", jer veliki gradovi imaju desetine miliona ljudi.

Zato ista brojka ne znači isto u maloj državi i u ogromnoj mnogoljudnoj državi.

Veliki gradski prostor kao kontrast malim gradovima

Kako Srbija posmatra grad?

U Srbiji se podela naselja ne radi samo po čistom broju ljudi. Gleda se i uređenost naselja: vodovod, kanalizacija, asfaltirane ulice, škole, bolnice i druge usluge.

Zato možeš imati velika sela i male gradove sa samo nekoliko hiljada stanovnika.

Ovo objašnjava zašto je veličina važna, ali nije jedini kriterijum. Za širu sliku poveži sa veličinom naselja.

Beograd kao primer velikog gradskog naselja u Srbiji

Drugi kriterijumi za status grada

Osim broja stanovnika, države gledaju i druge stvari: infrastrukturu, administrativni značaj, gradski način života, delatnosti stanovništva i istorijske razloge.

Broj ljudi

Najčešći, ali ne svuda isti kriterijum.

🏛

Administracija

Neka manja mesta imaju status jer su centri uprave.

⚙

Delatnosti

Grad ima više nepoljoprivrednih delatnosti.

Neka naselja status grada vuku i iz prošlosti, na osnovu istorijskih povelja ili stare uloge.

STATUS GRADA

broj

uređenost

funkcije

istorija

Šta je funkcija naselja?

Funkcija naselja je glavna uloga ili delatnost kojom se bavi većina stanovništva u tom mestu i po kojoj je naselje prepoznatljivo u prostoru.

NAJPROSTIJE

Funkcija naselja govori od kog posla to naselje živi.

Funkcije su deo veće priče o funkcijama naselja i o tome kako ljudi organizuju prostor.

Dve velike grupe funkcija

Prema broju dominantnih uloga, naselja delimo na monofunkcionalna i polifunkcionalna.

Tip naselja	Koliko funkcija?	Najlakši primer
Monofunkcionalno	Jedna dominantna funkcija	selo, rudarski grad, banja
Polifunkcionalno	Više razvijenih funkcija	veliki grad

Veličina je koliko ljudi živi u naselju, funkcija je šta naselje radi.

PAMTI

mono = jedna

poli = više

Monofunkcionalna naselja — jedna glavna uloga

Monofunkcionalna naselja imaju jednu dominantnu funkciju. Najbolji primer su sela, jer je njihova glavna uloga proizvodnja hrane, odnosno poljoprivreda.

Česta greška: selo ne postaje polifunkcionalno zato što neko gaji krave, svinje, pšenicu i kukuruz. Sve to i dalje spada u jednu funkciju: poljoprivredu.

Ovo se direktno povezuje sa lekcijom poljoprivreda i geografski prostor.

Rudarska i industrijska naselja

Neka monofunkcionalna naselja nisu sela, nego manji gradovi ili mesta koja su se razvila oko jedne privredne grane. Rudarska naselja zavise od iskopavanja ruda, a industrijska naselja od fabrika.

PRIMERI

Bor, Majdanpek i Lazarevac kao rudarska naselja; Kragujevac ili Mančester kao poznati industrijski primeri.

Za ovaj deo je korisna veza sa lekcijom industrija i geografski prostor.

Industrijsko naselje razvijeno oko fabrika

Turistička, banjska, lučka i univerzitetska naselja

Monofunkcionalna naselja mogu biti prepoznatljiva i po turizmu, lečenju, luci, obrazovanju ili veri. Važno je da jedna funkcija dominira.

🏔

Turistička i banjska

Vrnjačka Banja, Zlatibor, Sokobanja, Palić, Karlove Vari.

⚓

Lučka

Bar ili Roterdam, sa snažnom saobraćajnom funkcijom.

🎓

Univerzitetska i verska

Oksford, Kembridž, Jerusalim, Vatikan.

Grad sa skijaškim stazama, hotelima i žičarama ima dominantnu turističku funkciju. To je odgovor na završno pitanje iz materijala.

Turističko naselje kao monofunkcionalno naselje

Polifunkcionalna naselja — veliki grad ima mnogo uloga

Polifunkcionalna naselja imaju više različitih funkcija. To je odlika savremenih i velikih gradova. Što je grad veći, u njemu ljudi rade više različitih poslova.

Veliki grad je centar politike, privrede, trgovine, saobraćaja, obrazovanja, kulture, zdravstva i često turizma.

Ovo je povezano sa lekcijom grad — unutrašnja struktura i odnosi sa okolnim prostorom.

Glavne funkcije velikih gradova

Veliki gradovi imaju više funkcija istovremeno. Zato su oni centri šireg prostora, a ne samo mesta stanovanja.

Funkcija	Šta znači?	Primer
Administrativno-politička	Upravljanje državom	Beograd
Industrijsko-zanatska	Proizvodnja	fabrike i radionice
Trgovačka i saobraćajna	Kupovina, prodaja, prevoz robe	Niš, Novi Sad, Istanbul
Kulturno-prosvetna	Univerziteti, muzeji, pozorišta	univerzitetski centri
Zdravstvena i turistička	Klinički centri, banje, turizam	banjska lečilišta

Beograd kao polifunkcionalni glavni grad

Administrativno-politička funkcija

Administrativno-politička funkcija znači da se u gradu nalaze organi vlasti: vlada, predsednik, ministarstva, sudovi i druge važne institucije.

BRATOV SAVET

Glavni gradovi uvek imaju političku i administrativnu funkciju, jer se iz njih upravlja državom.

Za dodatno povezivanje pogledaj lekciju glavni grad.

GLAVNI GRAD

vlada

predsednik

ministarstva

administracija + politika

Trgovačka i saobraćajna funkcija

Gradovi koji leže na važnim raskrsnicama puteva, pruga, reka ili mora često razvijaju trgovačku i saobraćajnu funkciju. Tu se roba kupuje, prodaje, prevozi i skladišti.

Luka Konstanca na Crnom moru, Bar ili Roterdam dobri su primeri mesta gde pristaju brodovi i gde saobraćaj i trgovina imaju veliki značaj.

Ovo se direktno vezuje za lekciju saobraćaj, turizam i geografski prostor.

Mešovita naselja — između sela i grada

Mešovita naselja su prelazni oblik između klasičnih seoskih i gradskih naselja. Često nastaju kada se sela u blizini velikih gradova menjaju pod njihovim uticajem, ili kada se priobalna naselja razvijaju zbog turizma.

ODLIKE

Imaju poljoprivredu, ali razvijaju i industrijsku, prosvetnu, zdravstvenu ili turističku funkciju. Izgled postaje moderniji, a stanovnici rade više nepoljoprivrednih poslova.

Primeri iz materijala su Beočin, Temerin, Tutin, Žagubica, Mladenovac, Dugo Selo i Vodice.

Aglomeracije, konurbacije i megalopolisi

Kada gradovi rastu, oni često prerastaju svoje stare granice. Tada nastaju veće urbane celine: aglomeracije, konurbacije i megalopolisi.

Aglomeracija

Glavni grad sa okolnim naseljima koja su snažno povezana sa njim.

Konurbacija

Više gradova se prostorno i funkcionalno spaja.

Megalopolis

Ogroman gradski pojas više povezanih urbanih oblasti.

Ovo je deo šire teme urbanizacija.

Konurbacija kao spajanje urbanih naselja

Najčešće greške na kontrolnom

Mešanje veličine i funkcije

Veličina je broj stanovnika, a funkcija je posao ili uloga naselja. Ne odgovaraj "veliki grad" ako te pitaju za funkciju.

Selo ima mnogo funkcija?

Gajenje krava, svinja, pšenice i kukuruza nije više funkcija. Sve spada u poljoprivredu, pa je selo tipično monofunkcionalno.

Jedan broj za status grada

Ne postoji jedno svetsko pravilo. Svaka država ima sopstvene kriterijume za grad.

KONTROLNI

veličina = broj ljudi

funkcija = uloga

mono jedna, poli više

Kako da prepoznaš funkciju u zadatku?

Kada dobiješ primer naselja, traži ključne reči. Ako vidiš rudnik, misli na rudarsku funkciju. Ako vidiš luku i brodove, misli na saobraćajno-trgovačku. Ako vidiš hotele, skijališta i žičare, to je turistička funkcija.

Korak 1
Podvuci šta ljudi rade u mestu.

Korak 2
Poveži posao sa funkcijom.

Korak 3
Odredi da li je naselje mono ili polifunkcionalno.

Planinski grad sa hotelima, skijaškim stazama i žičarama ima turističku funkciju.