Položaj i geografski razmeštaj naselja

Zašto su naselja baš tu gde jesu?

Gde si, šestak! Ako si ikada igrao strategiju ili igricu sa građenjem gradova, znaš da seljani ne bacaju kuće nasumično po mapi. Biraš ravan teren, blizu reke, resursa i puteva, a izbegavaš zaleđene planine i močvare.

Isto tako ljudi već hiljadama godina biraju mesta za naselja.

Položaj i geografski razmeštaj naselja objašnjavaju zašto negde ima mnogo gradova i sela, a negde skoro niko ne živi.

Ova lekcija se nastavlja na pojam i nastanak prvih naselja, ali sada gledamo mapu šire: zašto su naselja raspoređena baš tako.

Šta je položaj naselja?

Položaj naselja je mesto koje naselje zauzima u prostoru. Geografi ga gledaju kroz dve važne naočare: matematički položaj i geografski položaj.

Matematički položaj daje tačnu tačku na mreži, a geografski položaj objašnjava odnos naselja prema okolini.

Za ovo ti treba osnova iz lekcije geografska mreža, uz paralele i meridijane.

Globus i karta za određivanje položaja naselja

Matematički položaj — brojevi na mapi

Matematički položaj se određuje pomoću geografske mreže. To su tačne koordinate: paralela i meridijan na kojima se mesto nalazi.

KOORDINATE

Ako vidiš brojeve i stepene, na primer $44^\circ\,\text{N}$ , $20^\circ\,\text{E}$ , to je matematički položaj.

Matematički položaj se posmatra u odnosu na ekvator i početni meridijan, odnosno Grinič. Ako hoćeš da ne mešaš pojmove, ponovi geografsku širinu i dužinu.

MATEMATIČKI

paralela

meridijan

brojevi + stepeni

Geografski položaj — odnos prema okolini

Geografski položaj opisuje odnos naselja prema okolnom prostoru: da li je na obali reke, u podnožju planine, na raskrsnici važnih puteva ili blizu državne granice.

Rečenica "Beograd se nalazi na ušću Save u Dunav" opisuje geografski položaj, jer govori o odnosu grada prema rekama.

Matematički položaj pita: gde je tačka? Geografski položaj pita: šta je oko te tačke?

Grad na reci kao primer geografskog položaja

Šta je geografski razmeštaj naselja?

Kada kažemo geografski razmeštaj naselja, posmatramo kako su sela i gradovi raspoređeni na nekoj teritoriji i zašto ih u nekim krajevima ima mnogo, a drugi delovi su skoro prazni.

Gde ih ima?

U nizijama, dolinama, kotlinama i uz puteve.

Gde ih nema?

U visokim planinama, pustinjama i ledenim prostorima.

Zašto?

Zbog reljefa, vode, klime, posla, saobraćaja i istorije.

Ovo je direktno povezano sa rasporedom stanovništva na Zemlji.

Tri velike grupe faktora

Na razmeštaj naselja utiču tri velike grupe faktora. Ovo često dolazi na testu, pa ih pamti kao tri filtera kroz koja svako naselje prolazi.

⛰

Prirodni

Reljef, voda, klima, zemljište.

🏢

Društveno-ekonomski

Posao, fabrike, škole, bolnice, saobraćaj.

⚔

Istorijski

Odbrana, ratovi, stare trgovačke rute, tvrđave.

U realnom prostoru ovi faktori se stalno kombinuju: jedno naselje retko nastaje zbog samo jednog razloga.

3 FAKTORA

priroda

društvo i ekonomija

istorija

Reljef — ravan teren je najlakši za život

Reljef je oblik terena. Ravnice, nizije i kotline su idealne za građenje kuća, puteva i za bavljenje poljoprivredom. Zato je u nizijama mnogo više naselja nego u visokim planinama.

Najveći deo čovečanstva živi u nizijama do

500\,\text{m}

nadmorske visine.

Reljef nije samo slika u atlasu. On određuje koliko je lako graditi, obrađivati zemlju i povezati naselje sa drugim mestima. Zato pogledaj i lekciju reljef.

Reljef kao prirodni faktor razmeštaja naselja

Nadmorska visina — što više ideš, naselja je manje

Najveća koncentracija ljudi i naselja nalazi se na nadmorskim visinama između $0\,\text{m}$ i $200\,\text{m}$ . Kako se penjemo uz planinu, teren postaje strmiji, klima hladnija, vazduh ređi, a mesta za gradnju je sve manje.

BRATOV SAVET

Zamisli planinu kao stepenice: na najnižim stepenicama ima najviše ljudi, a što se više penješ, broj naselja opada.

Sa porastom nadmorske visine broj naselja uglavnom opada.

NADMORSKA VISINA

$0\,\text{m}$ - $200\,\text{m}$ : najgušće

visoko = teže za život

Voda — naselje ne može bez života

Voda je jedan od najvažnijih faktora razmeštaja naselja. Reke, jezera, mora i okeani daju pijaću vodu, hranu, navodnjavanje i prirodne puteve za brodove.

Prva naselja su nastajala u dolinama velikih reka kao što su Nil, Dunav i Tigar.

Blizina reka objašnjava zašto su mnoga naselja nastala na obalama, ušćima i dolinama. Za širu sliku ponovi vode na kopnu i površinske vode — reke.

Reka i ravnica kao povoljan prostor za naselja

Klima — ljudi biraju umerenost

Klima diktira uslove života. Ljudi najčešće biraju prostore sa umerenom klimom, posebno u severnom umerenom toplotnom pojasu, jer je tu lakše živeti, raditi i proizvoditi hranu.

Ekstremi su problem: večiti led Antarktika i paklena vrućina Sahare nisu pogodni za masovno naseljavanje.

Klima nije sitnica. Ako nedostaje vode ili je temperatura previše surova, čak i moderna tehnologija ima granice. Za vezu sa ovom temom pogledaj klimatske činioce i osnovne tipove klime.

Zemljište — plodna zemlja privlači ljude

Pored reljefa, vode i klime, važan faktor je i zemljište. Plodno zemljište omogućava poljoprivredu, a poljoprivreda je dugo bila osnovni razlog za nastanak i opstanak stalnih naselja.

ZAŠTO JE BITNO?

Ako prostor daje hranu, ljudi mogu da ostanu na jednom mestu, prave zalihe i razvijaju selo ili grad.

Zato su ravnice i rečne doline često gušće naseljene od kamenitih, strmih i sušnih predela.

Plodno zemljište kao uslov za nastanak naselja

Društveno-ekonomski faktori — gde ima posla, ima i ljudi

Kako se čovečanstvo razvijalo, priroda je malo ustupila mesto ekonomiji. Ljudi danas masovno naseljavaju mesta gde ima fabrika, firmi, poslova, škola, fakulteta, bolnica i boljih uslova za život.

🏭

Privreda

Posao privlači stanovništvo.

🏫

Usluge

Škole, fakulteti i bolnice jačaju gradove.

🛣

Saobraćaj

Putevi i pruge povezuju naselje sa tržištem.

Ovo se nastavlja na lekcije o privredi i saobraćaju.

Grad kao prostor rada, usluga i saobraćaja

Saobraćajni položaj — raskrsnica znači prednost

Ako je naselje na raskrsnici važnih puteva, pruga ili plovnih pravaca, ono ima dobar saobraćajni položaj. To olakšava trgovinu, kretanje ljudi i razvoj privrede.

PRIMER ZA TEST

Grad na mestu gde se ukrštaju tri autoputa i dve železničke pruge ima povoljan društveno-ekonomski, odnosno saobraćajni faktor.

To je razlog zašto neka naselja brzo rastu: nisu samo "lepa za život", nego su dobro povezana.

Grad sa povoljnim saobraćajnim položajem

Istorijski faktori — bezbednost je nekada bila presudna

U starom i srednjem veku, ljudima je najvažnija bila bezbednost. Zbog čestih ratova, naselja su građena na teško pristupačnim uzvišenjima, strmim brdima i visokim stenama iznad reka.

Kalemegdan u Beogradu i Petrovaradin u Novom Sadu dobri su primeri položaja važnog za odbranu i kontrolu prostora.

Neka mesta su u prošlosti bila trgovački, saobraćajni ili rudarski centri, a kasnije su zbog promene istorijskih uslova izgubila značaj i ostala kao lokaliteti ili turističke tačke.

Utvrđenje i reka kao istorijski faktor položaja naselja

Priroda je i dalje glavni šef

Đaci često misle da zbog moderne tehnologije ljudi danas mogu da grade gradove bilo gde. Delimično tačno, ali nije cela priča. Prirodni faktori su i dalje veoma važni.

Nedostatak vode u pustinji, surova klima visokih planina ili večiti led mogu biti ogromna prepreka za nastanak velikih gradova.

Tehnologija pomaže, ali ne briše geografiju. Zato pusti "može sve bilo gde" kao odgovor na testu — geografi gledaju ograničenja prostora.

NE ZABORAVI

tehnologija pomaže

ali voda, reljef i klima i dalje odlučuju

Zbijena, razbijena i linijska sela

Razmeštaj kuća u selu nije uvek isti. Prema obliku i rasporedu kuća, sela mogu biti zbijena, razbijena i linijska.

Tip sela	Kako izgleda?	Gde je često?
Zbijeno	Kuće su blizu jedna drugoj.	Ravniji predeli, centar sela.
Razbijeno	Kuće su udaljene i rasute.	Planinski ili brdski krajevi.
Linijsko	Kuće su poređane uz put, reku ili dolinu.	Uz saobraćajnice i vodotokove.

Ova podela je deo šire priče o tipovima naselja.

Selo kao primer različitog rasporeda kuća

Konurbacije — kada se gradovi spoje

Konurbacija nastaje kada se više velikih naselja ili gradova prostorno toliko približi i poveže da čine jednu širu urbanu celinu, iako mogu imati posebna imena i uprave.

PRIMER

London i njegova šira urbana oblast često se koriste kao primer razvijenog gradskog prostora koji je prerastao granice jednog naselja.

Konurbacija pokazuje šta se dešava kada grad raste i povezuje se sa okolnim mestima. To je uvod u urbanizaciju.

Konurbacija kao spoj više urbanih naselja

Megalopolis — ogromni gradski pojas

Megalopolis je još veća urbana celina: ogroman pojas gradova, predgrađa, industrije, saobraćaja i usluga, gde se veliki gradovi funkcionalno povezuju na ogromnom prostoru.

Najlakše pamti: konurbacija je spajanje gradova u veću celinu, a megalopolis je ogromna urbana mreža više velikih gradskih područja.

Ovo je važno za razumevanje kako se savremeni gradovi šire, zašto predgrađa rastu i kako nastaju velike urbane zone.

Megalopolis kao veoma velika urbana celina

Veliki gradovi stalno rastu

Veliki gradovi privlače stanovništvo jer nude posao, škole, bolnice, fakultete, kulturne sadržaje i saobraćajne veze. Zato se u njima stanovništvo često povećava brže nego u selima.

Kada grad raste, on menja okolni prostor: šire se predgrađa, saobraćajnice, industrijske zone i naselja oko grada.

To objašnjava zašto se položaj naselja ne posmatra samo kao tačka na karti, nego i kao odnos prema poslu, uslugama i okolnim naseljima. Za nastavak pogledaj veličinu i funkcije naselja.

Veliki grad kao primer rasta urbanog naselja

Najčešće greške na kontrolnom

Matematički i geografski položaj

Ako vidiš brojeve i stepene, to je matematički položaj. Ako se opisuje reka, planina, put ili granica, to je geografski položaj.

Priroda više nije važna?

Netačno. Tehnologija pomaže, ali voda, klima i reljef i dalje snažno utiču na naselja.

Nadmorska visina

Ne piši da planine imaju najviše naselja. Uglavnom važi suprotno: sa porastom nadmorske visine broj naselja opada.

KONTROLNI

brojevi = matematički

okolina = geografski

visina gore, naselja dole

Kako da odgovoriš na zadatak iz lekcije?

Ako dobiješ zadatak: "Grad je podignut na mestu gde se ukrštaju tri međunarodna autoputa i dve železničke pruge", ne traži reku, planinu ili klimu. Ključ je u saobraćaju.

Korak 1
Prepoznaj šta opis govori: putevi i pruge.

Korak 2
Putevi i pruge su društveno-ekonomski faktor.

Korak 3
Preciznije: to je saobraćajni položaj.

Kada vidiš puteve, pruge i raskrsnice, misli: saobraćajni faktor.