Jugoslovensko ratište i završna faza rata 1943-1945. godine

Jugoslovensko ratište — završnica rata i rađanje nove države

Gde si, osmaku! Ovo je lekcija koja objašnjava kako je stara kraljevina nestala, a nova, socijalistička Jugoslavija nastala kroz krvave bitke, diplomatske preokrete i odluke koje su promenile državu iz temelja.

Zamisli ovu temu kao strašan istorijski film: sile Osovine pokreću ogromne ofanzive, partizani se probijaju preko Neretve i Sutjeske, saveznici menjaju stranu, a u završnici Crvena armija i NOVJ oslobađaju Beograd.

Glavna nit lekcije: vojni opstanak partizana 1943, međunarodno priznanje, AVNOJ i konačno oslobođenje 1944-1945.

Veza sa prethodnom lekcijom:

Posle ustanka 1941. i sloma Užičke republike, koji su objašnjeni u lekciji Antifašistički pokreti otpora i građanski rat, borba se sve više prenosi na prostor Bosne, Hercegovine i Crne Gore.

Partizanske jedinice na jugoslovenskom ratištu u završnoj fazi rata

Operacija Vajs — zašto počinje Bitka na Neretvi?

Početkom 1943. godine saveznici su najavili mogućnost iskrcavanja na Balkan. To je uplašilo nemački vojni vrh, jer je Balkan bio važan za snabdevanje i za povlačenje nemačkih snaga.

Nemci i Italijani dogovorili su veliku Operaciju Vajs, odnosno Četvrtu neprijateljsku ofanzivu. Napad je počeo 20. januara 1943. godine i bio je planiran u tri faze.

Cilj je bio surov: uništiti partizansku slobodnu teritoriju između Karlovca, Knina, Bosanskog Petrovca i Gline, a zatim razoružati četničke odrede Draže Mihailovića.

Bitka na Neretvi i prelaz partizana preko reke

Neretva — odnos snaga i povlačenje prema jugu

Odnos snaga bio je jeziv. Na jednoj strani nalazilo se oko 90.000 nemačkih, italijanskih i ustaških vojnika, uz podršku oko 2.000 četnika i jaku avijaciju.

Na drugoj strani NOVJ je imala oko 42.000 boraca, ali i hiljade teških ranjenika koje nije smela da ostavi neprijatelju. Zato je ova bitka zapamćena i kao bitka za ranjenike.

🔴

Osovina i saveznici

oko 90.000 vojnika, 2.000 četnika i avijacija

🔵

NOVJ

oko 42.000 boraca i hiljade ranjenika

Za kontrolni

Neretva = Operacija Vajs.

Početak: 20. januar 1943.

Ključ: spasavanje ranjenika i proboj preko reke.

Rušenje mostova, prelaz preko Neretve i Martovski pregovori

Posle tri nedelje stravičnih borbi partizani su izbili na ledenu Neretvu, gde su ih sa druge strane čekale četničke zasede. Tito je naredio da se sruše mostovi na Neretvi kako bi prevario neprijatelja.

Zatim je u silovitom kontraudaru napravljen improvizovani prelaz, pa su vojska i ranjenici prebačeni preko reke. Operacija Vajs nije uspela jer Tito i Vrhovni štab nisu uništeni.

U isto vreme održani su i tajni Martovski pregovori o razmeni zarobljenika između partizana i Nemaca. Komunisti su njima kupovali dragoceno vreme.

Improvizovani prelaz preko Neretve i spasavanje ranjenika

Operacija Švarc — nova nemačka ofanziva

Besni zbog neuspeha na Neretvi, Nemci već u maju 1943. godine pokreću Operaciju Švarc, odnosno Petu neprijateljsku ofanzivu. Cilj je bio opkoljavanje i uništenje partizanskih i četničkih snaga u Crnoj Gori i Hercegovini.

Nemci su okupili oko 120.000 vojnika: Nemce, Italijane, Bugare i domobrane. Partizani su imali svega oko 18.000 boraca i centralnu bolnicu.

Prva etapa, 5-14. maj 1943.
Razoružavanje četničkih odreda na prostoru Kolašin-Nikšić.

Druga etapa, od 15. maja 1943.
Opkoljavanje i uništenje glavnine partizana na prostoru Durmitora, Žabljaka i Foče.

Povlačenje partizana tokom Bitke na Sutjesci 1943. godine

Sutjeska — obruč, proboj i strašna cena

Bitka na Sutjesci bila je jedna od najkrvavijih borbi Narodnooslobodilačkog rata. Partizani su bili opkoljeni, iscrpljeni i opterećeni ranjenicima, ali su uspeli da probiju obruč na reci Sutjesci.

Proboj se dogodio 15. juna 1943. godine, posle nadljudskih napora. Partizani su se izvukli ka Bosni, ali je cena bila stravična: poginulo je preko 6.000 partizanskih boraca.

Švarc nije ostvario glavni cilj: partizanski Vrhovni štab nije uništen, a pokret je preživeo najteži udar.

Sutjeska ukratko

Maj-jun 1943.

Operacija Švarc.

Proboj: 15. jun 1943.

Više od 6.000 poginulih partizana.

Britanska misija i Teheranska konferencija

U najtežim borbama na Zelengori u Vrhovni štab stiže prva zvanična britanska vojna misija, sa kapetanom Bilom Stjuartom i Vilijamom Dikinom. Oni su videli da se partizani stvarno bore protiv Nemaca, a Tito je u tim borbama bio ranjen.

Njihovi izveštaji poslati u London menjaju sliku kod saveznika. Krajem 1943. godine na Teheranskoj konferenciji Staljin, Ruzvelt i Čerčil priznaju partizane kao savezničku vojsku i odlučuju da im šalju maksimalnu pomoć.

Ovo je važan preokret u odnosu na raniju savezničku politiku prema pokretima otpora objašnjenu u lekciji o četnicima i partizanima.

Britanska vojna misija tokom Bitke na Sutjesci

NOO i AVNOJ — nova vlast nastaje pre kraja rata

Partizanski pokret je od početka imao dva cilja: oslobođenje zemlje od okupatora i revolucionarni prevrat. Zato su još 1941. godine osnivani Narodnooslobodilački odbori, skraćeno NOO, kao začeci nove vlasti.

Godine 1942. u Bihaću je stvoreno Antifašističko veće narodnog oslobođenja Jugoslavije, odnosno AVNOJ. To telo je postalo politički okvir kroz koji su komunisti gradili novu državu.

Važno: partizani ne čekaju kraj rata da bi odlučili o vlasti. Oni vlast grade paralelno sa ratom.

Josip Broz Tito i Ivan Ribar u vreme izgradnje nove vlasti

Drugo zasedanje AVNOJ-a u Jajcu

Istorijski preokret dogodio se na Drugom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu, 29-30. novembra 1943. godine. Tada AVNOJ postaje vrhovno zakonodavno i izvršno predstavničko telo naroda i države Jugoslavije.

Osnovan je Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije, odnosno NKOJ, kao privremena vlada. Josip Broz Tito imenovan je za predsednika i ministra vojske, a dobio je i čin maršala Jugoslavije.

KLJUČNA ODLUKA

Izbegličkoj vladi u Londonu oduzeta su prava zakonite vlade, a kralju Petru II Karađorđeviću zabranjen je povratak u zemlju do kraja rata.

Jajce 1943.

AVNOJ = vrhovno telo nove države.

NKOJ = privremena vlada.

Tito = predsednik, ministar vojske i maršal.

Federativna Jugoslavija i pitanje Srbije

AVNOJ je odlučio da buduća Jugoslavija bude obnovljena kao demokratska federativna država ravnopravnih naroda. Priznati su Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci i Makedonci, a država je zamišljena kroz šest federalnih jedinica.

Te jedinice bile su Srbija, Hrvatska, Slovenija, Crna Gora, Makedonija i Bosna i Hercegovina. Crna Gora i Makedonija, odnosno Južna Srbija, proglašene su za posebne buduće republike.

Za srpsku istoriju ovo je osetljiva tačka: teritorija uže Srbije bila je umanjena jer su Crna Gora i Makedonija izdvojene kao posebne republike.

Šest republika

Srbija, Hrvatska, Slovenija, Crna Gora, Makedonija, Bosna i Hercegovina.

Svetosavski kongres u selu Ba

Kao odgovor na AVNOJ, general Draža Mihailović organizuje Svetosavski kongres u selu Ba u januaru 1944. godine. Tamo je potvrđena vernost kralju i ustavnoj monarhiji.

Međutim, politička inicijativa već je uveliko prešla u ruke komunista. Saveznici su sve jasnije gledali prema Titu, a partizanski pokret je imao i vojnu snagu i politički projekat nove države.

Najkraće: AVNOJ je gradio novu federativnu državu, a Svetosavski kongres je pokušao da odbrani monarhističku opciju.

Prostor ranije partizanske slobodne teritorije i nastavak političke borbe

Kapitulacija Italije i saveznički zaokret

Kapitulacija Italije u septembru 1943. godine snažno je promenila stanje na jugoslovenskom ratištu. Partizani su razoružali cele italijanske divizije, došli do oružja i naglo ojačali.

Britanski premijer Vinston Čerčil pratio je izveštaje svog izaslanika Ficroja Meklejna. Meklejn mu je javio jasnu političku procenu: Titu je suđeno da postane gospodar Jugoslavije.

Saveznička logika:

pomoć ide onome ko najviše vezuje nemačke snage i najefikasnije se bori protiv okupatora.

Tito i Ficroj Meklejn tokom savezničkog zaokreta prema partizanima

Viski sporazum i kraljev poziv partizanima

Kralj Petar II postavlja hrvatskog bana Ivana Šubašića za predsednika nove vlade. Šubašić se u junu 1944. godine sastaje sa Titom na ostrvu Visu, gde nastaje Viski sporazum.

Sporazum Tito-Šubašić predviđao je saradnju izbegličke vlade i partizanskog pokreta, priznanje tekovina Narodnooslobodilačke borbe i pomoć koja ide partizanima.

Pod britanskim pritiskom kralj Petar II 12. septembra 1944. preko radija poziva sve Srbe i Jugoslovene da pristupe partizanima i Titu.

Ivan Šubašić i sporazumi sa Titom o budućnosti Jugoslavije

Draža Mihailović ostaje bez saveznika

Posle kraljevog poziva, Draža Mihailović ostaje praktično napušten od saveznika. Njegove snage se povlače u Bosnu, a politički prostor za četnički pokret postaje sve uži.

U avgustu 1944. Mihailović se sastaje sa Milanom Nedićem u selu Ražani radi zajedničke borbe protiv komunista. Zbog toga ga kralj zvanično smenjuje sa mesta načelnika štaba.

Ovo je kraj savezničke i kraljeve podrške Mihailoviću. Od tog trenutka partizani postaju glavni međunarodno priznati faktor u Jugoslaviji.

Preokret 1944.

Šubašić pregovara sa Titom.

Kralj poziva narod u partizane.

Draža gubi saveznike i kraljevu podršku.

Beogradska operacija — ciljevi zajedničkog udara

U jesen 1944. godine jedinice sovjetske Crvene armije 28. septembra prelaze Dunav i ulaze u istočnu Srbiju. Time počinje završni udar na nemačku odbranu u Srbiji.

Glavni ciljevi Beogradske operacije bili su oslobođenje Beograda i većeg dela Srbije, nanošenje teškog poraza nemačkim snagama i ometanje povlačenja Armijske grupe E iz Grčke.

1. Slom nemačke odbrane
Udar preko istočne Srbije i Moravske doline.

2. Oslobođenje Beograda
Glavni grad postaje vojni i politički centar nove Jugoslavije.

3. Sprečavanje povlačenja
Nemcima se otežava izvlačenje sa juga Balkana.

Crvena armija u Srbiji tokom Beogradske operacije 1944. godine

20. oktobar 1944. — oslobođenje Beograda

Partizani i sovjetski vojnici u zajedničkom naletu slomili su nemački otpor i 20. oktobra 1944. godine oslobodili Beograd. To je bio jedan od ključnih trenutaka završnice rata u Jugoslaviji.

Oslobođenjem Beograda partizanski pokret dobija ogroman politički i vojni oslonac. Srbija daje nove ljudske i materijalne resurse za nastavak borbe ka zapadu.

Ovaj događaj vodi direktno ka završnici rata i kasnijoj temi pobede Antifašističke koalicije.

Oslobođenje Beograda 20. oktobra 1944. godine

Sremski front — teška zima 1944/1945.

Nakon pada Beograda, Nemci se utvrđuju na zapadu i formiraju stabilnu liniju odbrane poznatu kao Sremski front. Tu su vođene teške frontalne borbe tokom zime 1944/1945. godine.

Vrhovni štab šalje desetine hiljada tek mobilisanih mladića iz Srbije. Mnogi su bili bez ozbiljne vojne obuke, a borbe su se vodile u rovovima, po hladnoći i pod stalnom vatrom.

Na Sremskom frontu stradalo je preko 13.000 naših ljudi. Front je probijen 12. aprila 1945. godine.

Sremski front i završne borbe 1944-1945. godine

Kraj rata i privremena vlada

Posle proboja Sremskog fronta, Jugoslovenska vojska nezadrživo kreće na zapad. Ulazi u Trst, Zagreb i Ljubljanu. Poslednji nemački i ustaški odredi kapituliraju tek 15. maja 1945. godine, čime je rat u Jugoslaviji zvanično završen.

Snage Draže Mihailovića potpuno su uništene u Bosni u prvoj polovini 1945. godine. Diplomatski, nova vlast je potvrđena kroz dogovore velikih sila: moskovski dogovor Staljina i Čerčila u oktobru 1944, zatim potvrde na Jalti.

Dana 7. marta 1945. formirana je jedinstvena privremena vlada: Tito je postao predsednik i ministar rata, a Ivan Šubašić ministar spoljnih poslova. To je uvod u posleratnu državu objašnjenu u lekciji Jugoslavija 1945-1948..

Kraj rata u Jugoslaviji

12. april 1945. — proboj Sremskog fronta.

7. mart 1945. — privremena vlada.

15. maj 1945. — kraj rata u Jugoslaviji.

Poređenje Neretve i Sutjeske + najčešće greške

Bitka	Naziv operacije	Vreme	Ključ za pamćenje
Neretva	Operacija Vajs	januar-mart 1943.	spasavanje ranjenika i prelaz preko reke
Sutjeska	Operacija Švarc	maj-jun 1943.	proboj obruča, britanska misija i veliki gubici

Greška 1: mešanje Vajs i Švarc

Vajs je Neretva, Švarc je Sutjeska. To je najčešća zamka.

Greška 2: čin maršala na pogrešnom zasedanju

Tito dobija čin maršala na Drugom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu, 29-30. novembra 1943, ne na prvom zasedanju.

Greška 3: Sremski front kao kratka bitka

Sremski front nije trajao nekoliko dana. To su višemesečne rovovske borbe tokom zime 1944/1945.

Trik: Neretva spašava ranjenike, Sutjeska donosi britanski zaokret, AVNOJ pravi novu državu, Beograd otvara završnicu.

Zaključak

REZIME

Završna faza rata u Jugoslaviji donela je vojni opstanak partizana, savezničko priznanje, odluke AVNOJ-a i konačno preuzimanje vlasti od strane komunista.

Da sumiramo najbitnije: