Država i društvo srednjovekovne Evrope

Uspon kraljevina i ustavne fore

Pozdrav šestaci! Do sada smo naučili kako su varvarska plemena srušila stari Rim, kako je funkcionisao rani feudalizam i kako su vazali obećavali vernost seniorima. Danas prelazimo na lekciju o tome kako su se iz feudalnog haosa rađale moćne države — temelj moderne Evrope.

Velika politička utakmica poznog srednjeg veka (od XII do XV veka):

Na terenu su Francuska (spaja rascepkane teritorije), Engleska (plemići po prvi put krote moć kralja) i stara Vizantija (bije poslednju bitku).

Pozni srednji vek bio je vreme velikih preokreta koji su prepisali kartu sveta. 🌍

Francuska i borba za ujedinjenje — Kapeti

Posle raspada carstva Karla Velikog u Francuskoj je zavladala feudalna rascepkanost. Kralj je bio „glavni" samo na papiru, dok su pravi gospodari bili grofovi i vojvode — imanja su im često bila veća od kraljevskog ličnog poseda (kraljevski domen).

Sve se menja sa dinastijom Kapeta (vladali od 987. do 1328. godine). Kraljevi su shvatili da ne mogu sami protiv plemstva, pa su sklopili pametan savez sa bogatim gradovima (trgovcima i zanatlijama) i crkvom.

Filip II i Filip IV — rađanje staleža

👑 Filip II Avgust (1180–1223) pokrenuo je velike ratove, preoteo Englezima posede u Francuskoj i proširio kraljevski domen. Oslobodio je gradove od samovolje plemstva i počeo da stvara građanski stalež.

⚔️ Filip IV Lepi (1285–1314) napravio je potpuno centralizovanu državu — bio je toliko moćan da je naterao i rimskog papu da se preseli u francuski grad Avinjon!

📜 1302. GODINA

Skupština državnih staleža = plemstvo + sveštenstvo + građanstvo

Od tada je kralj morao da deli važne odluke (naročito o porezima) sa staležima. Posle Kapeta dolazi dinastija Valoa.

🏛️ FRANCUSKA

Filip II: širi domen, jača gradove.

Filip IV: centralizuje, papa u Avinjon.

1302. Skupština staleža (3 sloja).

Engleska — baroni krote kralja

U Engleskoj se priča razvijala u suprotnom smeru! Dok je francuski kralj jačao, engleski plemići — baroni — rešili su da stanu na rep svom vladaru.

Engleskom je zavladala francuska dinastija Plantaženet. Kralj Ričard Lavlje Srce stalno je ratovao u krstaškim pohodima i skoro nikada nije bio u zemlji.

Kada je poginuo, na presto dolazi njegov brat Jovan bez Zemlje — katastrofalan vladar koji je izgubio skoro sve posede u Francuskoj (otud nadimak) i nametnuo ogromne poreze. Besni baroni su podigli ustanak i zauzeli London.

Velika povelja sloboda i Parlament

Baroni su naterali preplašenog kralja da 1215. godine potpiše najvažniji dokument srednjeg veka — Veliku povelju sloboda (latinski: Magna Carta Libertatum) 📜.

Povelja je promenila istoriju jer je po prvi put u Evropi zapisano: niko, pa ni sam kralj, ne može biti iznad zakona! Kralj više nije mogao da hapsi ljude ni da otima imovinu seljacima, oračima i trgovcima bez suđenja.

Ubrzo, 1265. godine, u Engleskoj se prvi put sastaje Parlament — predstavničko telo mešovitog sastava (plemstvo, sveštenstvo, vitezovi iz okruga i građani). Tako je Engleska postala država u kojoj se vlast deli.

Srednjovekovni sabor, preteča parlamenta

Stogodišnji rat (1337–1453)

Kada su se pomešale porodične veze i posedi na mapi, izbio je Stogodišnji rat — najduži vojni sukob u istoriji, koji je sa prekidima trajao čitavih 116 godina!

Povod: kada je umro poslednji kralj iz dinastije Kapeta, engleski kralj Edvard III (po majci potomak te loze) zatražio je francusku krunu. Francusko plemstvo je reklo „nećemo stranca" i izabralo Filipa VI Valoa.

Engleska vojska je imala bolju taktiku i strelce, pa je u početku nizala pobede i držala pola Francuske u šaci. Francuska je bila pred potpunim slomom — a onda se desilo čudo.

Jovanka Orleanka — devojka u oklopu

Godine 1429., kada su Englezi opsedali grad Orlean, francuskom kralju dolazi mlada, siromašna seoska devojka Jovanka. Tvrdila je da čuje božanske glasove koji joj nalažu da spase Francusku.

Kralj joj daje viteški oklop i stavlja je na čelo vojske. Njena hrabrost podigla je moral vojnicima koji su izvojevali epsku pobedu kod Orleana — zato je dobila nadimak Orleanka.

Iako su je Englezi kasnije zarobili i spalili na lomači kao jeretika, Francuzi su preokrenuli rat i 1453. godine konačno proterali Engleze.

🛡️ JOVANKA ORLEANKA

1429. — pobeda kod Orleana.

Spaljena kao jeretik, ali preokrenula rat.

1453. Francuska proteruje Engleze.

Sumrak Vizantije

Dok se na zapadu ratovalo, stara Vizantija (Romejsko carstvo) brojala je poslednje dane. Smrtonosni udarac dobila je 1204. godine, kada su krstaši sa zapada i Venecija osvojili i divljački opljačkali Carigrad.

Iako je dinastija Paleolog uspela 1261. godine da vrati prestonicu, država je bila finansijski i vojnički slomljena.

Sa istoka je stigla nova sila — Turci Osmanlije. Početkom XIV veka zauzeli su Malu Aziju, a 1354. godine prešli su moreuz Dardaneli i zauzeli Galipolj — zakoračivši na tlo Evrope.

Sudbonosni 29. maj 1453. godine

Kada je na osmanski presto došao mladi i ambiciozni sultan Mehmed II Osvajač, spremio je džinovsku vojsku, moćnu mornaricu i prve ogromne topove koji su mrvili Teodosijeve bedeme.

Posle duge i herojske opsade, 29. maja 1453. godine Carigrad je pao. Poslednji vizantijski car, Konstantin XI Paleolog, poginuo je junački na bedemima.

Pad prestonice označio je zvanični kraj Istočnog rimskog carstva — Vizantija je posle više od hiljadu godina prestala da postoji.

Bratov savet — zašto je 1453. tako važna

💡 ZA BRZE BODOVE

1453. je jedna od najvažnijih godina u celoj svetskoj istoriji!

Te godine su se odigrala dva džinovska događaja koji su zatvorili knjigu srednjeg veka:

zvanično se završio Stogodišnji rat pobedom Francuske;
zvanično je pao Carigrad pod Turke Osmanlije, čime je prestala da postoji Vizantija.

📅 1453.

Kraj Stogodišnjeg rata (pobeda Francuske).

Pad Carigrada (kraj Vizantije).

Dva događaja = kraj srednjeg veka.

Najčešće greške

Dve zamke na kojima odeljenje redovno gubi bodove — zapamti ih.

Skupština staleža ili Parlament?

Skupština državnih staleža osnovana je u Francuskoj (1302) da pomogne kralju da centralizuje vlast. Parlament je osnovan u Engleskoj (1265) od strane barona da ograniče samovolju kralja. Ne zameni im države!

Da li je Sveto rimsko carstvo bilo jedinstvena država?

Ne! Sveto rimsko carstvo (osnovao ga Oton I Veliki) nije bilo čvrsta država, već labav savez stotina malih nezavisnih nemačkih pokrajina, a cara su birali izborni knezovi (izbornici).

Ukratko: staleži = Francuska, parlament = Engleska; Sveto rimsko carstvo = labav savez kneževina.