Naseljavanje Slovena na Balkansko poluostrvo

Kako su naši preci stigli na Balkan

Pozdrav šestaci! Prošle godine smo prešli istoriju moćnog Rimskog carstva, a u prvim lekcijama šestog razreda videli smo kako su varvarska plemena u Velikoj seobi naroda promenila mapu Evrope. Danas prelazimo na našu, domaću priču.

O čemu učimo?

Saznaćemo kako su naši prastari preci stigli na ove prostore gde mi danas živimo i idemo u školu — kako su sa hladnog severa prešli reke, preživeli ratove i napravili baze iz kojih su nastale Srbija i komšijske države.

Jedan pokret sa severa trajno je promenio istoriju naših krajeva. 🌍

Karta seobe Slovena na Balkan

Prapostojbina Slovena

Pre velikih seoba, Stari Sloveni su živeli u oblasti koja se naziva prapostojbina. Nalazila se u severnoj i centralnoj Evropi — između Baltičkog mora na severu i Karpata na jugu, sa rekom Odrom na zapadu i preko reke Dnjepar na istoku.

U 6. veku vizantijski pisci počinju detaljno da pišu o njima i zvanično ih nazivaju — Sloveni.

Uzroci seobe: porast broja stanovnika, glad za plodnom zemljom i pritisak azijskih nomada. Zato Sloveni u 5. veku kreću u seobu.
Stari Sloveni u prapostojbini

Podela na tri velike grupe

U zavisnosti od pravca u kom su išli, Sloveni su se podelili na tri velike grupe:

🏹
Istočni Sloveni

Rusi, Belorusi, Ukrajinci i Rusini.

🛡️
Zapadni Sloveni

Česi, Poljaci, Slovaci i Lužički Srbi (u današnjoj Nemačkoj).

⛵
Južni Sloveni

Srbi, Hrvati, Slovenci i Bugari — prešli Dunav ka jugu.

Caka za kontrolni:  Bugari su zapravo bili azijski narod koji se kasnije potpuno stopio sa Slovenima i prihvatio njihov jezik.
Slovenski narod

Dolazak na Balkan

Najveći i najvažniji talas doseljavanja Južnih Slovena odigrao se tokom 6. veka. Tada je čitav Balkan bio pod vlašću Vizantije. Ali pošto je car Justinijan I poslao skoro sve legije na zapad da obnavljaju carstvo, severna granica na Dunavu ostala je slabo branjena.

Sloveni su to iskoristili: prvo su upadali samo tokom leta da popljačkaju i vrate se preko reke. Ali izvori beleže da su 550. i 551. godine prvi put prezimili na Balkanu — jasan znak da planiraju trajno da ostanu!

Život starih Slovena

Slovenska ratna veština

Vizantinci su bili fascinirani i uplašeni slovenskim načinom ratovanja — bili su izuzetno vešti u skrivanju po šumama i močvarama i voleli su zasede.

Njihov vrhunski trik: kada bi ih neprijatelj opkolio, zaronili bi na dno reka i jezera i disali kroz dugačke izdubljene trske koje su virile iznad vode — skrivajući se tako satima!

Kretali su se u malim čamcima zvanim monoksili — napravljenim od jednog jedinog izdubljenog debla. Za svoja naselja organizovali su sklavinije — prve plemenske zajednice na čijem čelu je bio slovenski knez.

🌾 ZAPAMTI

Trik: disanje kroz trsku pod vodom.

Monoksil = čamac od jednog debla.

Sklavinija = „zemlja Slovena" na čelu sa knezom.

Komplikovani odnosi sa Avarima

Da bi zaustavila slovenske napade, Vizantija je sklopila savez sa Avarima — surovim nomadskim narodom hunskog porekla koji se naselio u Panonsku niziju. Ali čim je Justinijan umro, Avari su prekinuli savez i sklopili pakt sa — Slovenima!

Zajedno su opustošili velike vizantijske gradove na našem tlu: Sirmijum (Sremska Mitrovica), Singidunum (Beograd) i Viminacijum (Kostolac), i izveli dve džinovske opsade:

  • opsada Soluna 586. godine;
  • opsada same prestonice Carigrada 626. godine.
Obe opsade su propale i posvađale partnere: Avare je zanimala samo pljačka, a Slovene trajno naseljavanje. Savez je pukao, a avarsku državu je krajem 8. veka uništio franački car Karlo Veliki.
Nomadski ratnici, Avari i Sloveni

Susret sa starosedeocima i ko su Vlasi

Sloveni na Balkanu nisu zatekli praznu zemlju, već starosedeoce: Grke i romanizovane Ilire, Tračane i Kelte. Dolazak Slovena ih je podelio:

🏛️ URBANI STAROSEDEOCI

Pobegli u velike utvrđene primorske gradove na Jadranu, do kojih Sloveni nisu mogli; vremenom su se stopili sa pridošlicama.

🏔️ PLANINSKI STOČARI (VLASI)

Pobegli u nepristupačne planine i bavili se stočarstvom; Sloveni su ih nazvali Vlasi. Vremenom je naziv postao sinonim za svakog stočara i pastira na planini.

Za razliku od Germana na zapadu (koji su primili latinski), Sloveni su bili toliko brojni da su potpuno sačuvali svoj jezik — starosedeoci su počeli da pričaju kao oni.
Ilirski velikaš, starosedelac Balkana

Slovenski gordovi

Sloveni su za naselja birali plodne ravničarske krajeve u dolinama reka, pogodne za zemljoradnju i stočarstvo. Svoja utvrđena naselja zvali su gordovi.

Sama reč „gord" na praslovenskom je značila „ograđeni prostor" — iz nje su nastale reči grad i gorod!

🏰 KAKO JE IZGLEDAO GORD

Građen na lako branjivim mestima (brda, obale reka, ostrva), sa drvenim kućama i hramovima, okružen zemljanim i drvenim zidovima, palisadama i šančevima. Najvažniji su bili gordovi koji su služili kao sedišta kneza i župana — od njih su izrasli pravi gradovi.

Slovenske drvene kuće u utvrđenom naselju

Paganska religija i strašni bog Perun

Pre nego što su primili hrišćanstvo, Stari Sloveni su bili pagani — verovali su u više bogova koji upravljaju prirodnim pojavama. Pošto nisu imali pismo, o njihovoj veri znamo samo iz zapisa kasnijih hrišćanskih misionara.

Vrhovno božanstvo bio je moćni Perun — bog munje i groma ⚡. Poštovali su i Svetovida (bog rata i svetlosti, u hramu Arkona prikazan sa četiri glave), boga sunca Dažboga i boginju proleća Vesnu (na ruskom „vesna" i danas znači proleće).

Obrede nisu vršili u hramovima, već u prirodi — pored starih hrastova, izvora i reka; vuka su cenili kao svetu životinju. Pokrštavanje je teklo sporo i dalo rezultate tek u 9. veku — više o tome u ranoj kulturi Južnih Slovena.
Slovenski paganski bog

Bratov savet — kako su Sloveni „prevarili" hrišćanstvo

💡 CAKA ZA PETICU
Sloveni nisu mogli tek tako da zaborave svog boga groma Peruna.

Kada su konačno primili novu veru, osobine i moći Peruna (oblaci, gromovi, munje) jednostavno su „preslikali" na hrišćanskog svetitelja Svetog Iliju (u narodu poznat kao Ilija Gromovnik)!

Kad god čuješ da grmi na Ilindan, seti se da je to prastara slovenska fora.
Slovensko božanstvo groma

Najčešće greške

Dve zamke na kojima odeljenje redovno gubi bodove — zapamti ih.

Kada su se Sloveni naselili na Balkan?

U 5. veku Sloveni tek kreću iz prapostojbine. Glavni, najveći i odlučujući talas naseljavanja na Balkan desio se tokom 6. veka (u vreme cara Justinijana).

Monoksil ili liburna?

Liburne su bili brzi i čvrsti gusarski brodovi starih Ilira na Jadranu. Monoksili su skromni slovenski rečni čamci od jednog izdubljenog debla. Ne zameni im mesta!

Ukratko: glavni talas = 6. vek (ne 5.); monoksil = slovenski čamac, liburna = ilirski brod.

⚠️ PAMTI

5. vek = kreću; 6. vek = naseljavaju Balkan.

Monoksil (Sloveni) ≠ liburna (Iliri).

Dve sitnice — dva sigurna boda.

Zaključak

REZIME
Pokret sa severa trajno je promenio istoriju naših krajeva.

Da sumiramo najbitnije:

  • Prapostojbina — između Baltika i Karpata; tri grupe: istočni, zapadni i južni Sloveni
  • 6. vek — glavni talas naseljavanja Balkana; 550/551. prvo prezimljavanje
  • Monoksili i sklavinije — čamci od jednog debla i prve plemenske zajednice
  • Avari — savez i opsade Soluna (586) i Carigrada (626)
  • Starosedeoci i Vlasi — mešanje, ali Sloveni čuvaju svoj jezik

Mešanjem sa starosedeocima i Vlasima, ali uz očuvanje svog jezika i običaja, Sloveni su udarili temelj za nastanak prvih srpskih zemalja i kasniji uspon srpske države.

📌 KLJUČNE TAČKE

5. vek kreću · 6. vek naseljavaju · 550/551. prezimili

586. Solun · 626. Carigrad · 9. vek pokrštavanje

Gord → grad; Perun → Sveti Ilija.

Savet: glavni talas je 6. vek; monoksil je slovenski čamac, ne ilirski brod.