Hrišćanstvo u ranom srednjem veku

Najmoćnija institucija srednjeg veka

Pozdrav šestaci! Do sada smo naučili kako je Velika seoba naroda srušila granice starog Rima i kako je nastalo feudalno društvo. Danas prelazimo na rad najmoćnije i najbolje organizovane institucije celog srednjeg veka — hrišćanske crkve.

Zašto je crkva bila toliko važna?

Zamisli savršeno uređenu organizaciju koja je preživela propast carstva, opismenila varvare i postala toliko uticajna da nijedan kralj nije mogao da vlada bez njene dozvole.

Crkva je bila lepak koji je povezivao celo feudalno društvo. 🌟

Pokrštavanje varvara

Kada su se novi narodi (Goti, Franci, Langobardi) naselili u Evropu, shvatili su da je prihvatanje hrišćanske vere — pokrštavanje — glavni uslov da se prilagode i stvore stabilne države. Sećaš se kako je franački kralj Hlodoveh još krajem 5. veka primio hrišćanstvo?

Ljudi koji su putovali u daleke krajeve i širili veru zvali su se misionari. Ako bi neko pleme prihvatilo veru koja odstupa od zvanične crkve, to je tretirano kao jeres (lažno učenje).

Misionari su učili narod osnovama vere — a uz pokrštavanje je stizala i pismenost, zakoni i nova kultura.

Vladari i crkva — savez od koristi

Svaki moćni vladar bogato je darivao crkvu velikim zemljišnim posedima, a zauzvrat je dobijao podršku crkvenih poglavara — koja je u to nesigurno doba vredela više od vojske. Verovalo se da je vladar božji izaslanik, pa nijedan kralj nije mogao da vlada bez crkvenog blagoslova.

Vladari i velikaši podizali su crkve i manastire „za spas svoje duše" — takvi objekti zovu se zadužbine (ili ktitorstva).

⚖️ ISTOK NASPRAM ZAPADA

Na istoku (Vizantija) glavna moć bila je u rukama cara — njemu je bio potčinjen i sam patrijarh. Na zapadu je papa težio da bude iznad svetovne vlasti, da mu se i kraljevi pokore.

Crkvena hijerarhija

Crkva je imala neverovatno čvrst i uređen poredak — hijerarhiju. Evo lanca od baze ka vrhu:

Stepen	Oblast i uloga
Sveštenik (paroh)	upravlja parohijom (selo/kraj): krštava, venčava, pričešćuje; često jedini pismen čovek
Episkop (zapad: biskup)	upravlja episkopijom; sedište u velikom gradu — duhovna elita
Arhiepiskop (zapad: nadbiskup)	prvi među episkopima, vodi još veće oblasti

Pošto su sveštenici bili među retkim pismenim ljudima, uživali su ogroman ugled u narodu.

Vrhovni poglavari — papa i patrijarsi

Na vrhu crkve bila su rezervisana mesta za pet najvećih hrišćanskih centara.

⛪ ZAPAD

Samo jedan vrhovni šef — rimski papa.

☦️ ISTOK

Četiri velika centra — Carigrad, Jerusalim, Antiohija i Aleksandrija — kojima upravljaju patrijarsi. Carigradski patrijarh smatran je „prvim među jednakima".

Zanimljivost: i reč „papa" i reč „patrijarh" u osnovi znače — otac.

Vaseljenski sabori

Da bi rešili najveće verske probleme, ujednačili pravila i osudili jeresi, svi episkopi sveta sastajali su se na velikim skupovima — vaseljenskim saborima.

Prvi takav sabor organizovao je car Konstantin Veliki još 325. godine u gradu Nikeji.

Sabori su bili „vrhovni sud" hrišćanstva — tamo su donošene odluke obavezne za sve vernike.

📜 SABORI

Skup svih episkopa sveta.

Prvi: 325. godine u Nikeji (car Konstantin).

Rešavaju verske sporove i osuđuju jeresi.

Monasi i manastiri

Još u 3. veku u Egiptu pojavili su se ljudi koji su napustili svetovni život, otišli u samoću pećina i pustinja i posvetili se molitvi — monasi (usamljenici) ili pustinjaci.

Od 4. veka monasi se udružuju i žive u zajednicama — manastirima (bratstva za muške, sestrinstva za ženske). Na zapadu su se udruživali u monaške redove (benediktinci, franjevci, dominikanci).

🔑 UPRAVNIK MANASTIRA

Na zapadu se zvao opat, a na istoku (i danas) iguman.

Manastirske prepisivačke škole

Pre nego što je izmišljena štampa, manastiri su bili jedini centri pismenosti i nauke! U njima su postojale prepisivačke škole, u kojima su monasi danonoćno, pod svetlošću sveća, oštrim ptičijim perima ručno prepisivali stare knjige na skupoceni pergament.

Knjige su ukrašavali prelepim sitnim crtežima u boji — minijaturama.

Najpoznatija takva škola kod nas radila je u manastiru Resava (danas manastir Manasija).

Monasi u manastirskoj prepisivačkoj školi

Veliki raskol 1054. godine

Tokom vekova razlike između hrišćana na zapadu (oko Rima) i istoku (oko Carigrada) postale su ogromne. Svađali su se ko je glavni, kako treba da izgleda bogosluženje, da li sveštenici smeju da se žene i kakav hleb koriste za pričešće. Rimski papa je zahtevao da mu se svi patrijarsi pokore, što Istok nije hteo ni da čuje.

💔 1054. — VELIKI RASKOL

Velika šizma: podela hrišćanstva na Katoličku i Pravoslavnu crkvu.

Te godine su izaslanici pape i carigradski patrijarh bacili anatemu (crkveno prokletstvo i isključenje) jedni na druge:

Zapadna (Rimokatolička) crkva — na čelu sa rimskim papom;
Istočna (Pravoslavna) crkva — na čelu sa carigradskim i ostalim patrijarsima.

Iako je bilo pokušaja pomirenja, ova podela je ostala konačna i traje i dan-danas.

Karta podele hrišćanstva posle Velikog raskola 1054.

Bratov savet — monaška država bez žena

💡 TRIK ZADATAK

Jedinstvena autonomna monaška država u kojoj je zabranjen pristup ženama — to je Sveta Gora!

Nalazi se na poluostrvu Atos u Grčkoj. Tamo je još u 10. veku osnovan sistem pravoslavnih manastira pod direktnom zaštitom vizantijskog cara.

Baš tamo se nalazi i naš najslavniji srpski srednjovekovni manastir — Hilandar!

Najčešće greške

Dve zamke na kojima odeljenje redovno gubi bodove — zapamti ih.

Šta se tačno dogodilo 1054. godine?

Godina jeste tačna (1054.), ali događaj se zove Veliki raskol (Velika šizma). To nije bio rat ni praznik — to je pravni i crkveni prekid odnosa između pape i patrijarha.

Iguman ili opat?

Obojica su upravnici manastira, ali iguman je naziv u istočnom, pravoslavnom hrišćanstvu, dok je opat naziv u zapadnom, rimokatoličkom svetu.

Ukratko: 1054 = Veliki raskol (ne praznik); iguman (pravoslavni) naspram opata (katolički).

⚠️ PAMTI

1054 = Veliki raskol / Velika šizma.

Iguman = istok; opat = zapad.

Dve sitnice — dva sigurna boda.

Zaključak

REZIME

Crkva je bila osnovni stub i lepak koji je povezivao feudalno društvo srednjeg veka.

Da sumiramo najbitnije:

Pokrštavanje — misionari šire veru; jeres je odstupanje od zvanične crkve
Hijerarhija — sveštenik, episkop/biskup, arhiepiskop/nadbiskup
Vrh — zapad: papa; istok: četiri patrijaršije
Manastiri — centri pismenosti, prepisivačke škole, minijature
Veliki raskol 1054 — podela na katolike i pravoslavce

Kroz savršenu organizaciju i očuvanje pismenosti crkva je krojila sudbinu Evrope — i bila temelj na kojem će Sava Nemanjić izgraditi samostalnu srpsku crkvu.