Pozdrav ekipo! Danas nastavljamo putovanje kroz afrički kontinent, ali sada gledamo ljude, granice, privredu i tragove kolonijalne prošlosti.
Glavna ideja: Afrika je kontinent ogromnog stanovništva, najmlađe populacije na svetu, velikih prirodnih bogatstava i teških posledica kolonijalizma.
Da sve legne na mesto, poveži ovu lekciju sa položajem, granicama i veličinom Afrike i sa prirodnim odlikama Afrike.
Precizne statističke podatke za Afriku teško je dobiti, pa za veliki deo kontinenta geografi koriste procene.
Pojedina plemena se kreću preko državnih granica u potrazi za pašom.
U mnogim državama nema dovoljno obučenih ljudi i razvijenih sistema za popis.
Pustinje, planine i slaba infrastruktura otežavaju prikupljanje podataka.
U Africi danas živi preko milijardu stanovnika. To stanovništvo čini pravi mozaik rasa, naroda, kultura, starosedelaca i doseljenika.
Ovakav mozaik lakše razumeš kada ga povežeš sa pojmom naselja i rasporeda stanovništva u geografiji.
Stanovništvo Afrike je ekstremno neravnomerno raspoređeno. Neki prostori su gotovo prazni, dok su drugi prenaseljeni.
Sahara je skoro nenaseljena, dok je dolina i delta Nila u Egiptu gusto naseljena jer tamo ima vode.
Za osnovu o vodi i naseljavanju možeš ponoviti lekciju Površinske vode — reke.
U Egiptu skoro celokupno stanovništvo živi u dolini i delti Nila. Razlog je jednostavan: voda omogućava život, poljoprivredu i gradove.
Ovo je jedan od najjasnijih primera kako priroda direktno utiče na raspored ljudi.
Većina Afrikanaca i dalje živi na selu. Veliki gradovi sa najvećim privrednim značajem uglavnom su nastali ili ojačali u kolonijalno doba.
Važna razlika: stari gradovi nalaze se uglavnom na obalama Sredozemlja i u dolini Nila, dok mnogi privredni centri nose pečat evropske kolonijalne vlasti.
Gradovi u Africi zato nisu samo geografska, već i istorijska priča.
Od $16.$ do $19.$ veka trajala je trgovina robljem, jedna od najvećih tragedija u istoriji Afrike.
Procenjuje se da je iz Afrike odvedeno čak $15 \, ext{miliona}$ robova, što je opustošilo čitave regije.
16-19. vek.
Oko 15 miliona ljudi.
Ogromna demografska rana.
U drugoj polovini $20.$ veka, posle rušenja kolonijalne vlasti, broj stanovnika Afrike počeo je naglo da raste.
Ovaj nagli skok nazivamo demografska eksplozija.
Afrika danas ima najviši prirodni priraštaj na svetu, što znači da se rađa mnogo dece.
Stanovništvo Afrike je u proseku najmlađe na planeti, ali je prosečan životni vek najkraći zbog siromaštva i bolesti.
Ovo je važna veza između demografije, zdravstva i privredne razvijenosti.
Afrika je privredno najnerazvijeniji kontinent na svetu, iako leži na ogromnom prirodnom bogatstvu.
Za osnovne pojmove o privredi možeš ponoviti lekciju Privreda.
Afričko tlo skriva rudnike crnih i obojenih metala, ležišta urana, velike rezerve nafte i zemnog gasa, kao i najveća svetska nalazišta zlata i dijamanata.
Problem nije u nedostatku bogatstva, već u načinu na koji se ono koristi i kome donosi zaradu.
Evropske kolonijalne sile su iz Afrike izvlačile rude, drvo i zlato, ali ih nisu prerađivale u Africi. Sirovine su odvozile u Evropu.
Kolonijalizam je Africi ostavio bogate rudnike, ali slabu industrijsku osnovu.
Mnoge siromašne države i danas izvoze sirovine u neprerađenom obliku, radi brze i male zarade.
Primer iz lekcije: u basenu Konga seku se skupe vrste drveća i izvoze kao trupci, umesto da se u Africi proizvodi nameštaj.
Ovo je važno jer gotov proizvod donosi mnogo veću zaradu od obične sirovine.
Monokulturna poljoprivreda znači da se cela jedna država ili veliki deo njene privrede oslanja na uzgajanje jedne biljne kulture.
| Država | Glavna monokultura |
|---|---|
| Gana | Kakao |
| Senegal | Kikiriki |
Za vezu poljoprivrede i prostora pogledaj lekciju Poljoprivreda i geografski prostor.
Jedna kultura.
Velika zavisnost.
Rizik za ekonomiju.
Kada ekonomija zavisi od jedne kulture, pad cene ili loša godina mogu da naprave veliki problem celoj državi.
Monokultura zato čini siromašne zemlje posebno ranjivim na promene tržišta i klime.
Jedna kultura.
Jedna cena.
Velika nestabilnost.
Stočarstvo je u Africi uglavnom slabo razvijeno, osim u sušnim delovima unutrašnjosti.
Nomadska plemena najčešće gaje koze, ovce i kamile, uglavnom za sopstvene potrebe.
To se uklapa u prirodne uslove: tamo gde je malo vode i pašnjaka, stočarstvo se prilagođava kretanjem.
Kretanje za pašom.
Koze, ovce, kamile.
Sopstvene potrebe.
Industrijski lider celog kontinenta je Južnoafrička Republika, odnosno JAR.
To pokazuje da razvoj Afrike nije svuda isti: neke oblasti imaju mnogo jaču industrijsku bazu od drugih.
Turizam u Africi brzo raste zahvaljujući nacionalnim parkovima, safariju i svetski poznatim piramidama u Egiptu.
Ovde se prirodne i društvene odlike direktno spajaju u privrednu delatnost.
Uoči Prvog svetskog rata gotovo cela Afrika bila je pod kontrolom evropskih kolonijalnih sila.
Kolonijalna mapa Afrike zato je ključ za razumevanje današnjih granica i sukoba.
Liberija je osnovana $1822.$ godine, kada je američko dobrotvorno društvo kupilo zemlju za naseljavanje oslobođenih robova iz SAD.
Etiopija je $1896.$ pobedila Italijane i odbranila slobodu. Italija ju je okupirala pred Drugi svetski rat, ali su Etiopljani proterali okupatore $1941.$.
Ime Liberija potiče od ideje "zemlja slobodnih".
Liberija.
Etiopija.
Dva izuzetka.
Evropske sile su u kolonijalno doba crtale afričke granice na mapi, često ignorišući geografsku stvarnost i narode na terenu.
Posledice: neki narodi su nasilno razdvojeni u više država, a u jednoj državi su često skupljene zavađene zajednice.
Ove veštačke granice i danas su jedan od uzroka ratova, političkih kriza i izbegličkih kretanja. Nastavak je prirodan u lekciji Politička i regionalna podela Afrike.
Neokolonijalizam znači da država jeste politički slobodna, ali je ekonomski zavisna od bogatijih zemalja.
Moćne zemlje danas ne moraju da vladaju vojskom; dovoljno je da kontrolišu finansije, fabrike, tržište i sirovine.
Politička sloboda.
Ekonomska zavisnost.
Kontrola kapitalom.
Uzimajući u obzir prirodne i društvene odlike, Afrika se deli na $5$ velikih regija.
Sredozemlje i Sahara.
Planinski i nilski prostor.
Gvinejski zaliv i gusti narodni mozaik.
Basen Konga i prašume.
Rude, industrija i JAR.
Granice regija nisu uvek oštro određene i mogu se razlikovati po udžbenicima.
Po površini su među najvećim državama Afrike Sudan, Alžir, Demokratska Republika Kongo i Libija, dok je po broju stanovnika lider Nigerija.
Za povezivanje političke mape sa društvenim problemima, najvažnije je da zapamtiš veštačke granice i kolonijalno nasleđe.
Netačno. Nagli rast stanovništva počeo je u drugoj polovini 20. veka, u doba demografske eksplozije.
Netačno. Najvažniji izuzeci su Etiopija i Liberija.
Netačno. Mnoge granice su veštačke linije nastale u kolonijalno doba.
Netačno. Bez fabrika, prerađivačke industrije i stabilne politike sirovine često ne donose blagostanje stanovništvu.
Demografska eksplozija.
Etiopija i Liberija.
Veštačke granice.
Neokolonijalizam.
Za peticu zapamti:
Za nastavak učenja poveži ovu lekciju sa regionalnom i političkom podelom Afrike i opštom lekcijom Privreda Evrope, da vidiš razliku između razvijenih i nerazvijenih privreda.
