Tehnološki napredak u epohi Hladnog rata

Tehnološki napredak u epohi Hladnog rata

Gde si, osmaku! Hladni rat ne pamti se samo po špijunima, blokovima i raketama. Pamti se i po naučnoj eksploziji koja je promenila svet: svemirskoj trci, atomskoj energiji, prvim računarskim mrežama, satelitima i tehnologijama koje danas koristiš svakog dana.

U ovoj lekciji pratiš kako su se SAD i SSSR takmičili ko je brži, pametniji i opremljeniji. Ta borba je bila opasna, ali je iz nje nastao veliki deo savremenog tehnološkog sveta.

Glavna nit lekcije: vojni strah Hladnog rata pokrenuo je istraživanja koja su donela satelite, nuklearnu energiju, kompjutere i internet.

Širi kontekst:

Ovu lekciju najbolje razumeš posle teme Posleratni svet i njegove suprotnosti, jer tamo vidiš zašto se svet podelio na dva bloka.

Blokovska podela sveta kao pozadina tehnološkog nadmetanja u Hladnom ratu

Kako je Hladni rat pokrenuo naučnu eksploziju

Hladni rat bio je nadmetanje kapitalističkog Zapada predvođenog SAD-om i komunističkog Istoka predvođenog SSSR-om. Pošto direktan rat nije smeo da počne zbog straha od nuklearnog uništenja, supersile su se takmičile u sportu, kulturi, špijunaži, nauci i tehnologiji.

Vlade su ulagale astronomske sume novca u naučne institute. Cilj je bio jasan: dokazati ostatku sveta da je baš njihov društveni sistem napredniji.

Za političku pozadinu sovjetskog bloka i jugoslovenskog otklona od Moskve korisna je lekcija Jugoslavija 1945-1948..

Najkraće: pošto nisu smeli direktno da ratuju, SAD i SSSR su dokazivali moć kroz laboratorije, rakete, satelite i kompjutere.

Tri stuba tehnološkog napretka

Gradivo možeš najlakše da složiš kroz tri stuba. Prvi je svemirska trka, jer je kosmos postao najvidljivije bojište prestiža. Drugi je vojna tehnologija i atomska energija, jer se trka u naoružanju vrtela oko bombi, raketa i nuklearnih reaktora.

Treći stub je računarska tehnologija: digitalni kompjuteri, tranzistori, mikročipovi i ARPANET kao preteča interneta.

1. Svemir: sateliti, Gagarin, Apolo 11.
2. Atom: bombe, ICBM rakete, nuklearne elektrane.
3. Digitalno doba: kompjuteri, mikročipovi, ARPANET.
Veštački satelit kao simbol tehnološkog napretka u Hladnom ratu

Sputnjik 1 i početak svemirske ere

Sovjetski Savez je 1957. godine šokirao Ameriku i svet lansiranjem Sputnjika 1, prvog veštačkog satelita u Zemljinoj orbiti.

Sputnjik je bio veličine košarkaške lopte, ali je slao radio-signale na Zemlju i dokazao da SSSR ima rakete koje mogu da dosegnu ogromne udaljenosti. U očima savremenika to nije bio samo naučni uspeh, nego i vojno upozorenje.

1957: Sputnjik 1 otvara svemirsku eru.
Poruka svetu: sovjetske rakete mogu da nose satelite, a potencijalno i oružje.
Sputnjik 1 kao prvi veštački satelit u svemirskoj trci

Gagarin i sovjetski početak trke

Sovjeti su ponovo odneli pobedu 1961. godine, kada je kosmonaut Jurij Gagarin u brodu Vostok 1 postao prvi čovek u svemiru. Uspešno je obleteo Zemlju za 108 minuta.

U sovjetske uspehe spadaju i pas Lajka na Sputnjiku 2, Belka i Strelka koje su se vratile na Zemlju, Valentina Terješkova kao prva žena u svemiru i Aleksej Leonov kao čovek koji je izveo prvu svemirsku šetnju.

Ovo je bio početak trke u kojoj je SSSR držao prednost u prvim velikim koracima.

Jurij Gagarin kao prvi čovek u svemiru 1961. godine

Apolo 11 i američko finale svemirske trke

Amerikanci su shvatili da gube trku, pa je predsednik Kenedi pokrenuo program Apolo. Cilj je bio da SAD pošalju čoveka na Mesec i time preokrenu simboličku prednost.

Uspeh je stigao 20. jula 1969. godine, kada je misija Apolo 11 sletela na Mesec. Astronaut Nil Armstrong postao je prvi čovek koji je kročio na mesečevu površinu i izgovorio rečenicu: „Ovo je mali korak za čoveka, ali veliki za čovečanstvo.”

Ako te zanima prirodna strana kretanja nebeskih tela, poveži ovu lekciju sa temom iz fizike Fizika i savremene tehnologije.

Misija Apolo i američko sletanje na Mesec 1969. godine

Sovjetska dodatna postignuća u svemiru

SSSR nije stao na Sputnjiku i Gagarinu. Valentina Terješkova je 1963. godine postala prva žena u svemiru, a Aleksej Leonov je 1965. godine izveo prvu svemirsku šetnju.

Sovjetske sonde su istraživale Veneru i Mars, a stanice Saljut 1 i Mir pokazale su da se boravak ljudi u svemiru može produžiti i organizovati kroz svemirske stanice.

Terješkova: prva žena u svemiru.
Leonov: prva svemirska šetnja.
Saljut i Mir: razvoj svemirskih stanica.
Valentina Terješkova kao prva žena u svemiru

Američka postignuća posle prvog šoka

SAD su odgovorile ubrzanim ulaganjem u nauku. Satelit Eksplorer 1 iz 1958. godine doveo je do otkrića Van Alenovog pojasa zračenja, a razvoj komunikacionih satelita omogućio je stabilniji prenos signala.

Sinkom-2 je bio važan korak ka geosinhronim satelitima. Kasnije su američke sonde istraživale Veneru, Mars, Merkur i spoljne planete, a svemirski šatl iz 1981. godine pokazao je ideju letelice koja se može ponovo koristiti.

SAD nisu imale početak trke, ali su dobile najjači simbolički trenutak: prvog čoveka na Mesecu.
Nil Armstrong i američko osvajanje Meseca

Bratov savet: početak i finale

Da na kontrolnom ne pobrkaš ko je šta osvojio u svemirskoj trci, zapamti pravilo početak i finale.

StranaŠta pamtišPrimer
SSSRPočetak trkeSputnjik 1957. i Gagarin 1961.
SADFinale trkeApolo 11 i Armstrong 1969.

Ako pitanje glasi „ko je pokrenuo svemirsku eru”, odgovor je SSSR; ako glasi „ko je prvi stigao na Mesec”, odgovor je SAD.

Mini formula: Sputnjik + Gagarin = sovjetski početak; Apolo 11 + Armstrong = američko finale.

Atomska bomba i nuklearna trka

Trka u naoružanju bila je motor velikog dela tehnološkog napretka. Kada je SSSR 1949. godine izveo prvu uspešnu atomsku probu u Kazahstanu, SAD su izgubile monopol na nuklearno oružje.

Naučnici su zatim razvili još snažnije hidrogenske bombe, čija se snaga merila u megatonima. To je stvorilo atmosferu stalnog straha, jer je čovečanstvo prvi put imalo oružje koje može da uništi čitave gradove i regione.

Za vezu sa završetkom Drugog svetskog rata pogledaj i lekciju Doprinos Jugoslavije pobedi nad fašizmom, jer posleratni svet nastaje iz iskustva totalnog rata.

Nuklearna proba i trka u atomskom naoružanju tokom Hladnog rata

Interkontinentalne balističke rakete

Da bi nuklearne bombe mogle da stignu na drugi kraj sveta, razvijene su interkontinentalne balističke rakete, skraćeno ICBM.

To su ogromne vođene rakete koje izlaze u svemir, a zatim se vraćaju kroz atmosferu i pogađaju metu na Zemlji. Upravo zato se svemirska tehnologija i vojna tehnologija ne mogu odvojiti u epohi Hladnog rata.

Važno: ista raketna znanja mogla su da nose satelit u orbitu, ali i bojnu glavu prema neprijatelju.

ICBM: interkontinentalna raketa, svemirska putanja, cilj na Zemlji.

Civilna upotreba atomske energije

Opasna vojna istraživanja donela su i mirnodopsku primenu. Naučnici su shvatili da kontrolisana atomska reakcija može da proizvodi električnu energiju.

U SSSR-u je 1954. godine, u gradu Obninsku, puštena u rad prva nuklearna elektrana na svetu. Ubrzo su nastali i prvi brodovi i podmornice na nuklearni pogon, koji su mogli da plove godinama bez dopunjavanja goriva.

Ovu vezu nauke i savremenog života možeš povezati sa lekcijom Doprinos fizike razvoju savremene medicine, jer pokazuje kako otkrića iz fizike menjaju društvo.

Atomska energija i civilna primena nuklearnih istraživanja

Kompjuteri i raketne putanje

Potreba da se brzo računaju složene putanje raketa i šifruju tajne poruke naterala je naučnike da razviju prve digitalne kompjutere.

Ti računari su u početku bili ogromni i zauzimali su čitave sobe. Ipak, mogli su da rade proračune mnogo brže od ljudi, pa su postali neophodni u vojsci, svemirskim programima i naučnim institutima.

Hladni rat je ubrzao razvoj računara jer su brzina, šifra i tačan proračun mogli da odluče vojnu i političku prednost.
Rani digitalni kompjuter kao osnova digitalne revolucije

Tranzistor, mikročip i digitalna revolucija

Pronalazak tranzistora i mikročipa omogućio je da kompjuteri postanu manji, brži i jeftiniji. To je otvorilo vrata digitalnoj revoluciji.

Ono što je nekada zauzimalo sobu postepeno je moglo da stane na sto, zatim u torbu, a danas u telefon. Zato Hladni rat nije važan samo za vojne istorijske mape, nego i za svakodnevicu savremenog čoveka.

Za širu priču o naučnicima i primeni elektromagnetizma pogledaj Doprinos Nikole Tesle i Mihajla Pupina.

Lanac razvoja: sobni kompjuter → tranzistor → mikročip → manji i brži uređaji → digitalno doba.

ARPANET i rađanje interneta

Zvuči neverovatno, ali internet koji danas koristiš za komunikaciju, školu i zabavu nastao je iz vojnog projekta američke armije. Tokom šezdesetih godina SAD su tražile način da povežu baze tako da komunikacija radi čak i ako deo telefonskih linija bude uništen.

Tako je 1969. godine stvoren ARPANET, prva računarska mreža i direktna preteča današnjeg interneta. Naučnici su povezali velike univerzitetske kompjutere i poslali prve podatke.

Najčešća zamka: internet nije nastao prvo kao komercijalna igračka za građane, nego iz potrebe za otpornom vojnom komunikacijom.

Veliki kompjuteri povezani u prve računarske mreže iz kojih nastaje internet

Sateliti i globalna komunikacija

Svemirska trka direktno je oblikovala savremenu komunikaciju. Danas veštački sateliti u Zemljinoj orbiti prenose podatke, omogućavaju televizijski prenos, mobilnu telefoniju, GPS navigaciju i praćenje vremenskih prilika.

Razvoj satelita poput Sinkoma-2 omogućio je geosinhronu orbitu, zahvaljujući kojoj antene nisu morale stalno da prate satelit po nebu. Tako je hladnoratovsko nadmetanje postalo osnova globalne povezanosti.

Komunikacija: TV signal, telefonija, prenos podataka.
Navigacija: GPS i precizno određivanje položaja.
Praćenje Zemlje: vreme, vegetacija, kretanje ljudi.
Veštački satelit i globalna komunikacija nastala iz svemirske trke

Svakodnevni predmeti iz svemirskih istraživanja

Mnoge tehnologije osmišljene za svemirske letove kasnije su ušle u svakodnevni život. U lekciji se pominju osušena hrana spremna za jelo, vodootporna odeća, naočare koje se ne zamagljuju i uređaji poput mikrotalasne rerne.

To je važna pouka: istraživanja koja počnu zbog vojske ili svemira često kasnije dođu do domaćinstava, škola, bolnica, sporta i industrije.

O tome kako se posleratna tehnologija uklapala u šire povezivanje Evrope možeš čitati u lekciji Evropske integracije.

Zapamti: Hladni rat je bio opasan, ali su njegova istraživanja oblikovala tehnologiju svakodnevnog života.

Poređenje postignuća SSSR-a i SAD-a

Najvažnije je da razlikuješ ko ima početne pobede, a ko završni simbol pobede u svemirskoj trci.

DržavaNajvažnija postignućaŠta pamtiš
SSSRSputnjik 1, Gagarin, Terješkova, Leonov, Obninsk, svemirske stanice.Prvi koraci svemirske ere i prva nuklearna elektrana.
SADEksplorer 1, komunikacioni sateliti, Apolo 11, ARPANET, mikročipovi, svemirski šatl.Mesec, digitalna revolucija i preteča interneta.

Ova podela ti pomaže da ne mešaš naučna postignuća sa političkim blokovima iz lekcije Posleratni svet.

Svemirska trka kao nadmetanje SSSR-a i SAD-a u nauci i tehnologiji

Najčešće greške na kontrolnom

Greška 1: tvrdnja da je internet izmišljen u komercijalne svrhe. Tačno: ARPANET je nastao kao vojni projekat otporne komunikacije.

Greška 2: mešanje 1957. i 1969. godine. Sputnjik je 1957, a sletanje na Mesec 1969.

Greška 3: mišljenje da je atomska energija služila samo za bombe. Tačno: razvijene su i nuklearne elektrane, brodovi i podmornice na nuklearni pogon.

Još jedna zamka je mešanje SSSR-a i SAD-a u svemirskoj trci. Sovjeti imaju prve velike korake, Amerikanci imaju Mesec.

Za test: 1957 Sputnjik, 1961 Gagarin, 1969 Apolo 11, 1969 ARPANET, 1954 Obninsk.

Zaključak

Lekcija o tehnološkom napretku u epohi Hladnog rata pokazuje paradoks istorije: jedno opasno vojno i ideološko nadmetanje pokrenulo je naučnu eksploziju koja je oblikovala savremeni svet.

Svemirska trka donela je satelite, Sputnjik, Gagarina i Apolo 11. Trka u naoružanju razvila je nuklearno oružje, ICBM rakete i civilnu atomsku energiju. Potreba za proračunima i komunikacijom ubrzala je razvoj kompjutera, mikročipa i ARPANET-a.

Hladni rat je bio pun straha, ali je iz tog straha nastao veliki deo tehnologije bez koje danas ne bi bilo interneta, GPS-a, globalne komunikacije i modernih računara.

Mesec, sateliti i savremeni svet kao nasleđe svemirske trke