Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca 1918-1929

Kraljevina SHS — burne godine prve zajedničke države

Gde si, osmaku! Ujedinjenje 1918. delovalo je kao veliki istorijski uspeh, ali je očuvanje nove države bilo mnogo teže. U jednu državu spojeni su krajevi sa različitim iskustvima, zakonima, ekonomijom, verama, pismima i političkim očekivanjima.

Kraljevina SHS ličila je na tim koji je tek nastao: svi nose isti dres, ali se odmah svađaju oko pravila igre i toga ko vodi ekipu.

Ekonomske i kulturne razlike — jedna država, različita iskustva

Najveći unutrašnji problem nove države bile su velike razlike između njenih krajeva. Vojvodina, Hrvatska i Slovenija, koje su ranije bile pod Austrougarskom, bile su privredno razvijenije, sa drugačijom administracijom i školskim sistemom.

Srbija i Crna Gora su, sa druge strane, pretrpele ogromna ratna razaranja, gubitke i okupaciju. Zato se u državi od početka osećalo pitanje: kako spojiti bogatije i siromašnije krajeve u jedan sistem? Širi okvir tih razlika vidi se i u lekciji Ekonomske, kulturne i društvene prilike između dva svetska rata.

Privremena uprava — ko vodi državu dok nema ustava?

Dok se čekao stalni ustav, državom je upravljala Privremena državna uprava. Nju su činili regent Aleksandar Karađorđević, privremena vlada na čelu sa Stojanom Protićem i Privremeno narodno predstavništvo.

Glavni zadatak privremene vlasti bio je da pripremi prve izbore za Ustavotvornu skupštinu, koja je trebalo da odluči kakva će nova država biti.

Političke stranke — mnogo programa, malo dogovora

Politička scena Kraljevine SHS bila je šarena i burna. Stranke nisu imale samo različite ekonomske programe, nego i potpuno različite poglede na samu prirodu države.

Neke su tražile centralizam, odnosno upravljanje iz jednog centra, najčešće Beograda. Druge su tražile autonomiju ili federalizam, jer su smatrale da različiti narodi i pokrajine treba da imaju veća prava.

HRSS i KPJ — hrvatsko pitanje i komunistički izazov

Hrvatska republikanska seljačka stranka, koju je vodio Stjepan Radić, protivila se centralizmu i tražila široku autonomiju za Hrvatsku. Radić je tvrdio da su Srbi i Hrvati dva različita naroda i da država ne sme sve odluke donositi iz Beograda.

Komunistička partija Jugoslavije, pod uticajem revolucija i Sovjetskog Saveza, zastupala je radikalnu promenu društva i rušenje kapitalističkog sistema. Posle terorističkih akcija i revolucionarnog delovanja, država je zabranila njen rad.

KPJ možeš povezati sa lekcijom Sovjetski Savez u međuratnom periodu, jer je komunistički pokret tada delovao pod snažnim uticajem Moskve.

Vidovdanski ustav — pravila države izglasana tesnom većinom

Posle dugih svađa, ustav je izglasan 28. juna 1921, na Vidovdan, pa se zove Vidovdanski ustav. Donet je tesnom većinom, što odmah pokazuje da nije bio opšteprihvaćen kompromis.

Prema ustavu, Kraljevina SHS bila je ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija na čelu sa dinastijom Karađorđević. Kralj je imao velika ovlašćenja, a država je uređena centralistički.

Spoljna politika — Francuska i Mala antanta

U spoljnoj politici Kraljevina SHS najviše se oslanjala na Francusku, starog saveznika iz Prvog svetskog rata. Cilj je bio očuvanje granica i sprečavanje revizionizma suseda.

Najvažniji regionalni savez bila je Mala antanta, koju su činile Kraljevina SHS, Čehoslovačka i Rumunija. Savez je trebalo da spreči obnovu Austrougarske i pritisak Mađarske, a posredno i opasnosti iz regiona.

To je deo šireg međuratnog poretka koji će kasnije biti ugrožen, što se nastavlja u lekciji Svet na putu ka novom ratu.

Ustaše, kačaci i VMRO — tri opasnosti za državu

Ustaška organizacija, pod vođstvom Ante Pavelića i uz podršku fašističke Italije, želela je nasilno rušenje Jugoslavije i stvaranje nezavisne Hrvatske, uz otvorenu antisrpsku politiku.

Kačaci su albanski separatisti koji su vodili oružanu borbu za odvajanje Kosova i Metohije i njegovo pripajanje Albaniji. VMRO je bugarska teroristička organizacija koja je delovala u Makedoniji i tražila njeno odvajanje od Jugoslavije.

Šestojanuarska diktatura — kralj preuzima svu vlast

Posle atentata politička kriza postala je neizdrživa. Skupština je bila blokirana, Hrvatska seljačka stranka bojkotovala je institucije, a država je delovala kao da ide ka građanskom sukobu.

Kralj Aleksandar je 6. januara 1929. ukinuo Vidovdanski ustav, raspustio Narodnu skupštinu, zabranio političke stranke i zaveo lični režim. Taj događaj zove se Šestojanuarska diktatura.

Kralj je tvrdio da spasava narodno jedinstvo, ali je time privremeno ugasio demokratiju i parlamentarizam.

Kraljevina SHS i Kraljevina Jugoslavija — šta je razlika?

Razlika nije samo u imenu. Kraljevina SHS je naziv države od 1918. do 1929, sa parlamentarnim životom, strankama i Vidovdanskim ustavom. Kraljevina Jugoslavija je naziv uveden tokom diktature 1929.

Ograničena ustavnost vraćena je tek Oktroisanim, odnosno Septembarskim ustavom 1931, ali je kraljeva vlast ostala veoma jaka.

Zaključak

Stvaranje države bilo je lakši deo posla; njeno očuvanje pokazalo se mnogo težim. Problemi potisnuti diktaturom kasnije će se ponovo otvoriti u novim krizama međuratne Jugoslavije.