Privreda i društvo u jugoslovenskoj kraljevini

Privreda i društvo — zemlja velikih suprotnosti

Gde si, osmaku! Ova lekcija ne prati bitke i političke krize, nego svakodnevni život ljudi u jugoslovenskoj kraljevini. Tu vidiš koliko je jedna država mogla da bude neujednačena: negde blato, drveni plug i nepismenost, a negde radio, bioskop, univerziteti i evropska moda.

Jugoslovenska kraljevina bila je država u kojoj se seoska svakodnevica često živela kao u prošlom veku, dok su veliki gradovi pokušavali da uhvate korak sa Evropom.

Glavna linija: neravnomeran razvoj → siromašno selo → moderniji gradovi → industrija → borba protiv nepismenosti → nauka, kultura, mediji i verska ravnopravnost.

Novčanica Kraljevine Jugoslavije kao simbol privrede

Neravnomeran razvoj — isti krov, različiti svetovi

Kada je stvorena zajednička država, pod jednim krovom našle su se teritorije sa veoma različitim stepenom razvoja. Vojvodina, Hrvatska i Slovenija, koje su ranije bile pod Austrougarskom, bile su bogatije, urbanije i privredno razvijenije.

Krajevi koji su dugo bili pod osmanskom vlašću bili su siromašniji i zaostaliji. Ovaj problem nastavlja priču iz lekcije Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca 1918-1929, gde se vidi koliko je teško bilo spojiti različite pokrajine u jednu državu.

Poenta: razlike nisu bile samo političke, nego i ekonomske, kulturne i obrazovne.
Seoska ulica u jugoslovenskoj kraljevini

Selo — gde je živelo više od tri četvrtine stanovništva

Najvažnije za pamćenje: više od 75% stanovništva živelo je na selu i bavilo se poljoprivredom. Zato istoriju društva ne možeš razumeti samo kroz Beograd, Zagreb ili Ljubljanu.

Seoski život bio je težak, fizički naporan i vezan za preživljavanje. Zemlja, stoka, kuća i porodica činili su osnovu života. Mnogi ljudi nisu imali struju, dobru higijenu, pristup lekarima ni sigurnu zaradu.

Zapamti: gradovi su bili modernija ostrva, ali selo je bilo svakodnevica većine naroda.
Seljaci obrađuju zemlju uz pomoć životinjske vuče

Seoske kuće i higijena — blatnjare, ognjište i bolesti

Seoske kuće su često bile skromne blatnjare sa jednom ili dve prostorije. Porodica se okupljala oko otvorenog ognjišta, a životni prostor bio je skučen i siromašan.

Sapun i lekovi mnogima su bili preskupi. Zbog loše higijene i slabije zdravstvene zaštite sela su pogađale bolesti kao što su tuberkuloza, malarija i anemija.

Ne idealizuj selo: ovo nije romantična slika prirode, nego težak život u oskudici.
Skromno seosko naselje između dva svetska rata

Rad na njivi — drveni plug pre traktora

Moderne poljoprivredne mašine, poput traktora i vršalica, bile su retke. Najviše su se koristile u bogatijim severnim krajevima, posebno u Vojvodini.

U većem delu države zemlja se obrađivala starim metodama: drvenim plugom i snagom volova ili konja. To znači da je proizvodnja bila spora, naporna i zavisna od vremena, snage porodice i kvaliteta zemlje.

Ključna slika
Drveni plug = znak zaostalosti poljoprivrede u većem delu zemlje.
Drveni plug i težak rad na njivi

Ishrana i porodične uloge — pasulj, hleb i praznično meso

Na selu se jelo ono što se proizvodilo. Osnovu ishrane činili su kukuruzni i pšenični hleb, pasulj, kupus i krompir. Meso se jelo retko, uglavnom za velike praznike i slave.

Uloge u porodici bile su strogo podeljene. Muškarci su radili najteže poslove na njivi, dok su žene brinule o kući, deci, stoci, tkanju i svakodnevnom opstanku porodice.

🌽
Svakodnevno

hleb, pasulj, kupus, krompir

🍖
Retko

meso za praznike i slave

Selo

težak rad

skromna hrana

stroge porodične uloge

Gradovi — evropski sjaj u Beogradu, Zagrebu i Ljubljani

Gradovi su izgledali potpuno drugačije od većine sela. Beograd, Zagreb i Ljubljana razvijali su se po uzoru na evropske metropole. Grade se višespratnice, uvodi se električno osvetljenje, uređuju parkovi i otvaraju moderne prodavnice.

Šire se tramvajske mreže, raste broj zaposlenih u službama i trgovini, a svakodnevica postaje modernija. To ne znači da su svi živeli dobro, ali grad pokazuje pravac promena.

Kontrast: selo je nosilo većinu stanovništva, a gradovi su nosili sliku modernizacije.
Kamion lista Politika kao znak moderne gradske svakodnevice

Emancipacija žena — škole, fakulteti i posao bez prava glasa

U gradovima se menja položaj žena. Sve više devojaka dobija priliku da se školuje, upisuje fakultete i zapošljava u državnim službama, bankama ili školama.

Važnu ulogu imalo je Udruženje univerzitetski obrazovanih žena, koje je kroz koncerte, izložbe i književne večeri uvodilo žene u javni život. Ipak, zaposlene žene bile su manje plaćene od muškaraca, teže su napredovale, a pravo glasa u Jugoslaviji dobile su tek 1945.

Širi evropski okvir emancipacije obrađen je u lekciji Ekonomske, kulturne i društvene prilike između dva svetska rata.

Isidora Sekulić kao simbol obrazovane žene i književnosti

Industrija — razvijen sever, slabiji jug

Industrijski razvoj bio je neravnomeran. Slovenija i Vojvodina imale su razvijenije fabrike, dok je na jugu i istoku zemlje industrija bila mnogo slabija ili skoro nepostojeća.

Najrazvijenije grane bile su drvna, prehrambena, tekstilna i rudarska industrija. Fabrike i rudnici zadovoljavali su domaće potrebe, ali su se sirovine i proizvodi izvozili u Italiju, Nemačku i Austriju.

Glavne grane

drvna, prehrambena, tekstilna, rudarska industrija

Motorni transport i razvoj gradske privrede u Kraljevini Jugoslaviji

Nepismenost — najveći društveni problem

Najveći društveni problem Kraljevine Jugoslavije bila je nepismenost. Čak oko 50% stanovništva bilo je potpuno nepismeno.

Država je pokušala da to promeni: podizane su hiljade novih osnovnih škola, obučavani su učitelji, a u gradovima su se otvarale gimnazije, trgovačke i zanatske škole. Ipak, razlike između razvijenih i zaostalih krajeva ostale su velike.

Broj za test: oko 50% stanovništva bilo je nepismeno.
Deca u Kraljevini Jugoslaviji i značaj školovanja

Univerziteti — Beograd, Zagreb i Ljubljana

Tri glavna univerzitetska centra bila su Beograd, Zagreb i Ljubljana. Tu se školovala elita koja će obeležiti nauku, kulturu i javni život.

Paradoks je važan: iako je polovina stanovništva bila nepismena, država je istovremeno imala vrhunske naučnike, pisce, slikare i profesore. Zato ovo doba ne smeš gledati jednostavno kao samo siromašno ili samo moderno.

Kontrast
Masovna nepismenost i vrhunska elita postoje u istoj državi.
🎓
Beograd

univerzitetski centar

📚
Zagreb i Ljubljana

važni centri obrazovanja

Milanković, Cvijić i Alas — nauka svetskog ranga

U nauci se posebno ističu Milutin Milanković, poznat po teoriji o ledenim dobima i klimatskim promenama, Jovan Cvijić, otac geografije na Balkanu, i Mihailo Petrović Alas, genijalni matematičar.

Važni su i Slobodan Jovanović, Aleksandar Belić, Georgije Ostrogorski, Pavle Savić, Jovan Karamata i Panta Tutundžić. Ova imena pokazuju da je domaća nauka imala evropski i svetski značaj.

Za pamćenje: Milanković = klima i ledena doba; Cvijić = geografija; Mika Alas = matematika.
Milutin Milanković kao naučnik svetskog ugleda

Književnost — Andrić, Crnjanski, Sekulić i Nušić

Međuratna književnost bila je izuzetno snažna. Ivo Andrić kasnije će postati naš jedini nobelovac, a važni su i Miloš Crnjanski, Isidora Sekulić, Rastko Petrović, Jovan Dučić, Milan Rakić, Desanka Maksimović i Miroslav Krleža.

Branislav Nušić punio je pozorišta i zasmejavao publiku komedijama poput Gospođe ministarke i Ožalošćene porodice. Njegov humor je odličan primer kako kultura prikazuje društvene slabosti.

Književnost za kontrolni

Andrić, Crnjanski, Isidora Sekulić, Nušić, Desanka Maksimović, Krleža

Isidora Sekulić kao istaknuta književnica međuratnog doba

Slikarstvo i vajarstvo — umetnost koja ostaje

U likovnoj umetnosti ističu se Sava Šumanović, Uroš Predić, Paja Jovanović i Milena Pavlović Barili. Predić je naslikao Kosovku devojku, a Milena Pavlović Barili stekla je svetsku umetničku prepoznatljivost.

U vajarstvu svetsku slavu stekao je Ivan Meštrović. Njegovo najpoznatije ostvarenje iz ovog perioda je Spomenik Neznanom junaku na Avali.

Brza veza: Sava Šumanović = slikar; Ivan Meštrović = vajar.

Umetnici

Sava Šumanović

Uroš Predić

Milena Pavlović Barili

Ivan Meštrović

Pozorište, bioskop, radio i štampa — masovna zabava stiže u gradove

Građani su sve više posećivali pozorišta i bioskope. Nušićeve komedije bile su posebno popularne, a bioskopske sale postajale su važan deo gradske zabave.

Radio Beograd počinje redovno emitovanje 1924. godine, a zatim se otvaraju radio-stanice u Zagrebu i Ljubljani. Štampa doživljava uspon, a najtiražniji i najuticajniji dnevni list bila je Politika.

Za širi evropski razvoj masovne kulture pogledaj lekciju Ekonomske, kulturne i društvene prilike između dva svetska rata.

Vozilo lista Politika i razvoj štampe u Kraljevini Jugoslaviji

Crkve i verske zajednice — ravnopravnost usvojenih konfesija

Jugoslavija je bila višenacionalna i višereligijska država. Vidovdanskim ustavom proglašena je sloboda vere i ravnopravnost svih usvojenih konfesija.

Državno priznanje i podršku imale su Srpska pravoslavna crkva, Rimokatolička crkva, Islamska verska zajednica, kao i Protestantska, Starokatolička i Mojsijeva, odnosno jevrejska zajednica.

Zapamti: verska slika države bila je raznovrsna, kao i nacionalna struktura.
⛪
Hrišćanske zajednice

pravoslavna, rimokatolička, protestantska, starokatolička

☪️
Druge zajednice

islamska i jevrejska zajednica

Tesla, Pupin i Univerzitetska biblioteka — veze sa svetskom naukom

Iako su Nikola Tesla i Mihajlo Pupin najveći deo karijere ostvarili van granica Jugoslavije, ostali su važna imena za naučni prestiž prostora iz kog potiču. Pupin je posebno održavao veze sa domovinom.

Zahvaljujući njegovom uticaju i kontaktima, Karnegi fondacija finansirala je izgradnju zgrade Univerzitetske biblioteke u Beogradu, otvorene 1926. godine. To pokazuje da kultura i nauka nisu bile izolovane od sveta.

Veza sa svetom
Naučni ugled pojedinaca pomagao je i razvoju domaćih institucija.
Naučna elita jugoslovenske kraljevine i svetski ugled

Grad i selo uporedno — najbrža tabela za kontrolni

SeloGrad
više od 75% stanovništva, poljoprivreda, drveni plug, skromna ishranavišespratnice, tramvaji, struja, škole, banke, bioskop i radio
loša higijena, bolesti, malo lekova, nepismenostobrazovanje žena, univerziteti, štampa, kulturni život

Ovaj kontrast objašnjava zašto je Kraljevina Jugoslavija istovremeno bila i zaostala agrarna zemlja i prostor velikih kulturnih dostignuća.

Deca i školska svakodnevica u Kraljevini Jugoslaviji

Bratov savet — najbrže asocijacije

Za kontrolni najlakše pamtiš kroz kratke veze:

Tri sigurna poena

Milutin Milanković → svemir, klima, ledena doba.

Sava Šumanović → slikar, Šid, pejzaži.

Branislav Nušić → smeh, pozorište, Gospođa ministarka.

Ako povežeš ime sa jednom slikom u glavi, nećeš mešati naučnike, pisce i slikare.

Milutin Milanković kao asocijacija za nauku i klimu

Najčešće greške — šta ne smeš da pobrkaš

Greška 1: žene nisu imale pravo glasa u Kraljevini Jugoslaviji; pravo glasa dobijaju tek 1945.
Greška 2: većina naroda nije živela u bogatim gradovima, nego na siromašnom selu.
Greška 3: Andrić, Crnjanski i Isidora Sekulić su književnost; Milanković, Cvijić i Alas su nauka.
Greška 4: Radio Beograd je deo razvoja medija i gradske kulture, ne dokaz da je celo stanovništvo živelo moderno.
Isidora Sekulić kao primer koji ne treba mešati sa naučnicima

Zaključak

REZIME
Privreda i društvo jugoslovenske kraljevine pokazuju državu velikih kontrasta: siromašno agrarno selo, moderniji gradovi i izuzetno snažna naučna i kulturna elita.

Najbitnije za pamćenje:

  • više od 75% stanovništva živelo je na selu.
  • oko 50% stanovništva bilo je nepismeno.
  • žene se obrazuju i zapošljavaju, ali nemaju pravo glasa do 1945.
  • industrija je neravnomerno razvijena, najviše na severu.
  • nauka i kultura daju Milankovića, Cvijića, Andrića, Šumanovića, Nušića i mnoge druge.

Ova lekcija najbolje objašnjava zašto jugoslovensku kraljevinu moraš gledati kroz dve slike odjednom: teško selo i moderni grad, nepismenost masa i svetski domet pojedinaca.

Težak seoski rad kao slika većinskog života u jugoslovenskoj kraljevini