Prosvećenost i Francuska revolucija

Francuska revolucija — dan kada je narod srušio kraljevstvo

Pozdrav sedmaci! U prošlim lekcijama smo videli kako su u modernom dobu parne mašine pokrenule prve fabrike tokom industrijske revolucije, a hrabri američki kolonisti preko okeana stvorili prvu republiku. Danas se vraćamo u Evropu, tačnije u Francusku krajem 18. veka.

Pričaćemo o najvažnijem političkom potresu u svetskoj istoriji.

Potpuno je uništio stari feudalni sistem i promenio način na koji države funkcionišu.

Zamisli narod koji je toliko gladan i besan na bahatog kralja da uzima oružje u ruke, juriša na moćnu kamenu tvrđavu-zatvor i započinje lavinu koja je srušila kraljevstvo. Hajde da prođemo kroz ovu lekciju korak po korak i obezbedimo ti novu čistu peticu u dnevniku! ⚔️🇫🇷

Juriš naroda na Bastilju tokom Francuske revolucije

Doba prosvećenosti: kada je razum uzeo stvar u svoje ruke

Pre nego što je na ulicama Pariza potekla krv, revolucija je počela u glavama ljudi. Tokom 18. veka razvio se potpuno novi, kritički način razmišljanja zasnovan na veri u svemoć ljudskog razuma i neophodnost unutrašnjih promena — reformi.

Tvorci ovog učenja nazvani su prosvetitelji, jer su verovali da je opšte obrazovanje i „prosvetljivanje" uma jedini uslov za napredak društva. Više o tome imaš u lekciji doba prosvećenosti.

💡 Prosvetitelji su bili oštri kritičari institucija koje su smatrali glavnim krivcima za zaostalost i siromaštvo naroda: Rimokatoličke crkve i apsolutističke monarhije.

Tri velika prosvetitelja koja dolaze kao trik pitanje

Tri najslavnija francuska prosvetitelja koja redovno dolaze kao trik pitanje na testu su Ruso, Volter i Monteskje. Svaki je imao svoju viziju idealne države.

👤

Žan Žak Ruso

Borac za demokratsko uređenje. Svi građani rođeni jednaki i ravnopravni, a država počiva na dogovoru naroda.

👤

Fransoa Volter

Ideal je video u prosvećenom apsolutizmu (kao pruski kralj Fridrih II): vladar mora biti vrhunski obrazovan, a dobrobit naroda apsolutni prioritet.

👤

Šarl Monteskje

Oduševljen engleskim sistemom, predložio podelu vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku.

Čuvena „Enciklopedija" — sva znanja sveta na jednom mestu

Sve ove revolucionarne ideje sakupljene su i objavljene u čuvenoj „Enciklopediji"! Pisana je pune dve decenije i obuhvatala je sva do tada poznata svetska znanja iz nauke, kulture i umetnosti.

📚 KLJUČNI PODACI

Sastojala se od čak 28 velikih knjiga. Glavni urednici bili su filozof Deni Didro i matematičar Žan Dalamber.

Nepravedni sistem tri staleža

Francuskom su vladali naslednici moćnog kralja Luja XIV, kada je država bila na vrhuncu bogatstva i sjaja. Ali unutar zemlje vladao je duboko nepravedan feudalni sistem — stanovništvo je bilo oštro podeljeno na tri staleža.

Stalež	Ko su	Porez
Prvi stalež	Sveštenstvo	Oslobođeni
Drugi stalež	Plemstvo	Oslobođeni
Treći stalež	Seljaci, ali i profesori, lekari, bankari, trgovci, intelektualci	Plaćali sav porez

⚠️ Razmisli o nepravdi: plemići i sveštenici držali su svu moć i bogatstvo, a zakon ih je oslobađao poreza. Treći stalež je činio preko 90% stanovništva i sam finansirao državu.

Kralj Luj XVI, Versaj i bankrot države

Tadašnji kralj Luj XVI i njegova kraljica Marija Antoaneta (ćerka austrijske carice Marije Terezije) živeli su u neviđenom luksuzu u dvorcu Versaju, potpuno ignorišući bes naroda.

💸 ZAŠTO JE BLAGAJNA BANKROTIRALA

Francuska je potrošila ogroman novac finansijski pomažući Američku revoluciju, a zemlju su pogodile stravične suše i loši prinosi žita. Krajem 18. veka državna blagajna je potpuno bankrotirala.

💡 Da bi rešio dugove, Luj XVI je odlučio da dodatno poveća poreze trećem staležu — baš onima koji su već plaćali sve.

Skupština staleža posle punih 175 godina

Da bi po starom zakonu povećao poreze, kralj je bio primoran da sazove Skupštinu staleža — telo koje u Francuskoj nije zasedalo, verovao ili ne, punih 175 godina!

🎯 PRELOMNI TRENUTAK

U maju 1789. godine predstavnici sva tri staleža okupili su se u Versaju. Prva dva staleža htela su da nadglasaju treći stalež.

Ogorčeni predstavnici trećeg staleža u znak protesta napuštaju zasedanje. Proglasili su se za jedinu legitimnu Narodnu skupštinu i zakleli se da se neće razići dok državi ne donesu ustav!

Zasedanje francuske Narodne skupštine 1789. godine

Pad Bastilje — 14. jul 1789. godine

Uplašeni kralj naredio je vojsci da se silom obračuna sa pobunjenim građanima. To je bila iskra koja je zapalila celu zemlju! Narod Pariza je masovno izašao na ulice, naoružao se i 14. jula 1789. godine u silovitom jurišu srušio zloglasnu kamenu tvrđavu i zatvor — Bastilju 🏰.

🏰 ZAŠTO BAŠ BASTILJA

Bastilja je u očima naroda bila omraženi simbol kraljeve strahovlade i apsolutizma. Ovaj datum, 14. jul, Francuska i danas slavi kao svoj najveći nacionalni praznik!

✅ 14. jul 1789. → juriš naroda i pad tvrđave Bastilje → početak Francuske buržoaske revolucije.

Rušenje feudalizma i Deklaracija o pravima čoveka

Revolucija se brzinom svetlosti proširila celom Francuskom. Nova Narodna skupština je već u avgustu 1789. godine povukla istorijske poteze.

✅ Potpuno je ukinut feudalizam i zbrisane su sve vekovne privilegije plemstva i sveštenstva. Usvojena je čuvena Deklaracija o pravima čoveka i građanina 📄.

📄 BIBLIJA MODERNOG DOBA

Deklaracija je propisala da su svi ljudi rođeni potpuno slobodni i jednaki pred zakonom, a sloboda govora, štampe i privatna svojina proglašeni su za neotuđiva ljudska prava.

Deklaracija o pravima čoveka i građanina

Ustav iz 1791. godine — Francuska postaje ustavna monarhija

Konačno, 1791. godine donet je prvi francuski Ustav. Ovim ustavom Francuska je preoblikovana iz apsolutističke u ustavnu monarhiju.

💡 Kralj je ostao na prestolu, ali su mu prava bila strogo i jasno ograničena ustavom i skupštinom. Zakonodavna vlast prešla je u ruke Narodne skupštine.

⚖️ USTAVNA MONARHIJA

Kralj ostaje na tronu, ali sa ograničenom vlašću.

Prvi korak od apsolutizma ka vlasti naroda.

Proglašenje republike 1792. godine

Proglašenjem ustava haos nije završen. Kralj i kraljica su tajno kovali zavere i tražili pomoć od moćnih feudalnih država — pre svega Pruske i Habzburške monarhije (Austrije) — koje su poslale vojsku da uguše revoluciju kako se slobodarski „virus" ne bi proširio na njihove narode.

⚠️ Na scenu stupaju jakobinci — ekstremni protivnici monarhije koji su želeli potpuno uništenje kraljevske loze i uvođenje republike.

Podstaknuta napadima spolja i kraljevim pokušajem bekstva, skupština donosi radikalnu odluku: 1792. godine monarhija je zvanično ukinuta i Francuska je proglašena za republiku 👑!

🏛️ REPUBLIKA

1792. — kruna ukinuta, vlast prelazi na predstavnike naroda.

Uvedeno je opšte pravo glasa.

Pogubljenje kralja i kraljice — giljotina 1793. godine

Kralj Luj XVI i kraljica Marija Antoaneta proglašeni su za državne izdajnike. Osuđeni su na smrt i 1793. godine javno su pogubljeni odsecanjem glave na novom izumu — giljotini 🪓.

👑 POSLEDICA U EVROPI

Ovo javno smaknuće krunisanih glava prestravilo je sve evropske careve, koji odmah stvaraju ogroman vojni savez i pokreću opšti napad na mladu Francusku republiku.

⚠️ Pazi na godinu: republika je proglašena 1792, a kralj pogubljen 1793. godine — to nije isti trenutak.

Pogubljenje na giljotini tokom Francuske revolucije

Jakobinska diktatura i vladavina terora (1793–1794. godine)

Suočeni sa vojnom opasnošću sa svih strana i unutrašnjim pobunama rojalista (pristalica kralja), jakobinci na čelu sa surovim vođom Maksimilijanom Robespjerom suspenduju ustav i uvode otvorenu jakobinsku diktaturu.

⚠️ Nastupio je najmračniji period revolucije — vladavina terora. Robespjer je osnovao Sud javnog spasa: svako ko samo posumnja u vlast proglašavan je za izdajnika.

🪓 STRAŠNA BROJKA

Za samo godinu dana na giljotini je pogubljeno preko 20.000 ljudi — političkih protivnika, ali i gomila nevinih građana. Revoluciju su počeli da guše sopstvene vođe.

Maksimilijan Robespjer, vođa jakobinske diktature

Kraj terora, Direktorijum i dolazak Napoleona 1799. godine

Narod i umereni političari prestrašili su se za sopstvene živote, pa je 1794. godine izveden veliki državni prevrat.

1794. — pad jakobinaca
Robespjer je završio na istoj onoj giljotini na koju je poslao hiljade ljudi.

Direktorijum
Na čelo dolazi veće od 5 direktora (bogatih građana), ali kriza i haos se nastavljaju.

1799. — kraj epohe
Vojnim udarom vlast preuzima mladi general Napoleon Bonaparta, čime se epoha revolucije trajno završava.

🗓️ ZAPAMTI KRAJ

1794. pad Robespjera → Direktorijum (5 direktora) → 1799. Napoleon.

Dolazak Napoleona = zvaničan kraj Francuske revolucije.

Bratov savet: tajna Marseljeze 🎶

🎯 TRIK ZA PETICU

Na testu obavezno pomeni reč „Marseljeza" i objasni odakle joj ime!

Tokom 1792. godine, kada su pruske i austrijske trupe jurišale na Francusku, grupa dobrovoljaca iz grada Marselja marširala je ka Parizu u pomoć odbrani republike. Celim putem su iz sveg glasa pevali novu borbenu pesmu „Ratna pesma vojske na Rajni".

Narodu u Parizu se pesma toliko urezala u srce da su je prozvali po tim vojnicima — Marseljeza! Kasnije je zvanično proglašena za državnu himnu Francuske koju možeš čuti i danas na svim utakmicama.

🎶 MARSELJEZA

Nastala 1792. kao borbena pesma dobrovoljaca iz Marselja.

Danas himna Francuske.

Ustavna monarhija naspram republike

Zlatno pravilo razlike

Razlika je u položaju vladara: u monarhiji kralj ostaje uz ograničena prava, u republici je kruna potpuno uništena.

⚖️ USTAVNA MONARHIJA (1789/1791–1792)

Kralj Luj XVI ostaje na prestolu, ali vlast prestaje da bude apsolutna. Prava su ograničena Ustavom i Skupštinom, feudalizam ukinut, suverenitet počinje da prelazi na narod.

🏛️ REPUBLIKA (od 1792)

Kraljevska vlast zvanično i trajno ukinuta. Kralj i kraljica pogubljeni 1793. Vlast na Konventu i Direktorijumu, uvedeno opšte pravo glasa.

🔑 SAŽETAK

Monarhija: kralj + ograničena prava.

Republika: nema kralja, vlast naroda.

Prelaz: 1792. godine.

Najčešće greške na kontrolnom

Zabluda: Francuska je postala republika odmah posle pada Bastilje

Ovo je ubedljivo najveća zamka! Pad Bastilje 1789. doneo je ustavnu monarhiju (Luj XVI još na tronu, sa ograničenom vlašću). Francuska postaje republika tek tri godine kasnije — 1792. godine, kada su jakobinci ukinuli krunu.

Zabluda: jakobinci i Robespjer vladali su u miru i blagostanju

Period jakobinske diktature (1793–1794) bio je najkrvaviji deo revolucije. Robespjer je uveo otvoreni teror i pogubio preko 20.000 ljudi, što je dovelo do njegovog sopstvenog pada.

⚠️ Ključ hronologije: 1789. Bastilja i monarhija → 1791. Ustav → 1792. republika → 1793. pogubljenje kralja → 1799. Napoleon.

🚫 NE POBRKAJ

1789. ≠ republika. To je ustavna monarhija.

Republika = 1792. godine.

Zaključak

REZIME

Nepravedni sistem u kom manjina drži sve povlastice, a većina plaća poreze, neminovno završava u krvi i plamenu.

Da sumiramo najbitnije:

Prosvetitelji Ruso, Volter i Monteskje upalili su svetlo razuma.
Pad Bastilje 14. jula 1789. srušio je apsolutizam i doneo ustavnu monarhiju.
Deklaracija o pravima čoveka proglasila je slobodu i jednakost.
Republika 1792. i pogubljenje Luja XVI 1793. odveli su zemlju u jakobinski teror.
Napoleon 1799. trajno je okončao epohu revolucije.

Talas koji je krenuo iz Pariza uskoro se prelio celom Evropom kroz revolucije 1848. godine i ujedinjenja Italije i Nemačke, a odjeknuo je i kod nas u vreme Prvog srpskog ustanka.