Nastanak i uređenje Rimske države

Od nekoliko naselja do Večnog grada

Pozdrav, petaci! Dok su se na istoku delile države nastale posle Aleksandra Velikog, o čemu govori lekcija o helenističkom dobu, na zapadu se razvijala nova sila. Počela je kao zajednica na brežuljcima kraj Tibra, a kasnije je zavladala ogromnim delom Sredozemlja.

Lekcija o nastanku i uređenju Rimske države povezuje legendu o vučici, stvarni razvoj naselja, sedam kraljeva, stvaranje republike, borbu patricija i plebejaca i prve velike rimske pobede u Italiji.

Glavno pitanje

Kako je mala zajednica na reci Tibar izgradila državu čija se vlast nije oslanjala samo na vojsku, nego i na složen sistem magistrata, skupština i Senata?

Rim nije nastao kao carstvo — prvo je bio kraljevstvo, zatim republika, a tek mnogo kasnije carstvo.

Zamišljeni prikaz ranog rimskog naselja sa skromnim kućama

Apeninsko poluostrvo — dobar prostor za povezivanje

Rim je nastao na Apeninskom poluostrvu, prostoru današnje Italije. Apenini se pružaju duž poluostrva, ali nisu razdvojili stanovništvo na toliko malih, zatvorenih oblasti kao planine u Grčkoj. Plodne ravnice i rečne doline olakšavale su poljoprivredu i kretanje ljudi.

🌾

Plodna zemlja

Ravnice su omogućile razvoj zemljoradnje i većeg broja naselja.

🌊

Reka Tibar

Povezivala je unutrašnjost sa morem i omogućavala trgovinu.

⛰️

Brežuljci

Naselja na uzvišenjima lakše su se branila od napada i poplava.

Rim se razvio na važnom prelazu preko Tibra, nedaleko od puta kojim se trgovalo solju. Položaj je pomagao i odbrani i trgovini.

ZAŠTO BAŠ TU?

reka + brežuljci

plodna oblast

put prema moru

Dobar položaj ubrzao je rast naselja.

Ko je živeo u staroj Italiji?

Apeninsko poluostrvo nije naseljavao samo jedan narod. Na njemu su se susretale različite zajednice, jezici i običaji.

🗺️ NARODI I OBLASTI

Kelti ili Gali živeli su na severu, naročito u dolini reke Po.
Etrurci su bili razvijen narod srednje Italije, uglavnom između reka Arno i Tibar.
Italska plemena, među njima Latini i Samniti, naseljavala su centralne i južne oblasti.
Grci su osnivali kolonije na jugu poluostrva i Siciliji, u oblasti zvanoj Velika Grčka.

Etrurci su snažno uticali na rani Rim: preko njih su Rimljani prihvatali graditeljske tehnike, verske obrede i veštinu proricanja. Poreklo gladijatorskih borbi često se tradicionalno povezuje sa etrurskim pogrebnim običajima, ali dokazi o tačnom poreklu nisu potpuno sigurni.

Grčke kolonije povezivale su Italiju sa kulturnim svetom koji poznajemo iz lekcija o grčkim polisima.

Karta Apeninskog poluostrva i širenja rimske vlasti

Legenda o Romulu, Remu i vučici

Prema rimskom predanju, blizanci Romul i Rem bili su sinovi boga Marsa i Ree Silvije. Kralj Alba Longe naredio je da budu bačeni u Tibar, ali se korpa zaustavila uz obalu. Vučica ih je nahranila, a zatim ih je odgajila pastirska porodica.

Spasavanje
Voda izbacuje korpu na obalu, a vučica pronalazi blizance.

Gradnja grada
Kada odrastu, braća odlučuju da podignu grad na mestu svog spasavanja.

Sukob
Tokom svađe Rem strada, a Romul postaje prvi kralj i daje gradu ime Roma.

🐺 DATUM IZ PREDANJA

21. april 753. godine pre n. e. — tradicionalni datum osnivanja Rima.

Ovo je legenda, ne izveštaj očevica. Rimljanima je objašnjavala božansko poreklo grada, njegovu ratničku snagu i ime prvog kralja.

Kapitolska vučica sa blizancima Romulom i Remom

Kako je Rim zaista nastajao?

Arheološki nalazi pokazuju da se Rim nije pojavio odjednom. Na rimskim brežuljcima postojala su mala latinska naselja sa skromnim kućama. Ona su se tokom vremena povezivala u veću zajednicu.

Od sela do grada

Zaštitni brežuljci, prelaz preko Tibra, trgovina i zajednička odbrana podstakli su spajanje naselja.

Močvarna dolina između brežuljaka postepeno je isušivana velikim odvodnim kanalom, poznatim kao Kloaka Maksima. Na tom prostoru razvio se Forum, buduće političko i trgovačko središte Rima.

Ne mešaj legendu i istoriju: Romul i Rem pripadaju predanju, dok arheologija govori o dugom spajanju naselja i jakom uticaju Latina, Sabinjana i Etruraca.

Bronzana Kapitolska vučica sa Romulom i Remom

Doba kraljevstva i predanje o sedam kraljeva

Najraniji period rimske istorije tradicionalno se naziva doba kraljevstva i smešta između 753. i 509. godine pre n. e. Rimsko predanje navodi ukupno sedam kraljeva, od prvog Romula do poslednjeg Tarkvinija Oholog.

⚔️

Vojskovođa

Kralj je predvodio vojsku i organizovao odbranu zajednice.

⚖️

Sudija

Imao je najvišu sudsku i izvršnu vlast.

🔥

Sveštenik

Obavljao je važne verske dužnosti u ime zajednice.

Kralj nije vladao potpuno sam. Uz njega su postojali Senat, savet uglednih starešina, i skupštine građana. Tvrdnja da je Senat tokom čitavog kraljevstva imao tačno 300 članova nije sigurna; rimsko predanje daje različite podatke o njegovom ranom sastavu.

KRALJEVSTVO

753–509. pre n. e.

kralj + savet starešina + skupštine

Tarkvinije Oholi i kraj kraljevstva

Poslednji kralj u rimskoj tradiciji bio je Tarkvinije Oholi. Predanje ga opisuje kao surovog vladara koji nije poštovao običaje zajednice i savet Senata.

509. GODINA PRE N. E.

Rimljani proteruju kralja i uvode republiku. Umesto jednog doživotnog vladara, najvišu vlast dobijaju dvojica magistrata birana na godinu dana.

Datum 509. godina pre n. e. pripada tradicionalnoj rimskoj hronologiji. Savremeni istoričari raspravljaju o tačnom toku promene, ali je sigurno da je kraljevska vlast zamenjena republikanskim ustanovama.

Najvažnija promena: vlast se deli između više organa i ograničava vremenom trajanja službe.

Lik Tarkvinija Oholog, poslednjeg rimskog kralja

Tri velika perioda Rimske države

Državno uređenje Rima menjalo se tokom više od hiljadu godina. Za kontrolni je najlakše da pamtiš tri glavna perioda.

Period	Trajanje	Osnovna vlast
Kraljevstvo	753–509. pre n. e.	kraljevi
Republika	509–27. pre n. e.	magistrati, Senat i skupštine
Carstvo	27. pre n. e.–476. na Zapadu	carevi

Klasična greška: Rim nije bio republika od osnivanja. Republika počinje tek posle proterivanja poslednjeg kralja.

Ova lekcija najviše obrađuje prve dve faze. Razvoj treće detaljnije se nastavlja u lekciji Rim u doba carstva.

REDOSLED

1. kraljevstvo

2. republika

3. carstvo

Ne preskači prvu fazu.

Šta znači res publica?

Reč republika potiče od latinskog izraza res publica, što znači „javna stvar” ili „zajednička stvar”. Država više nije bila pod vlašću jednog kralja, već su dužnosti deljene između izabranih magistrata, Senata i građanskih skupština.

Važno ograničenje

Rimska republika nije bila jednaka savremenoj demokratiji. Politička prava imali su slobodni punoletni muški građani, dok žene, robovi i stranci nisu glasali.

Narodne skupštine birale su magistrate, glasale o zakonima i odlučivale o pojedinim pitanjima rata, mira i sudskih postupaka. Način glasanja davao je veću težinu bogatijim grupama, pa građani nisu imali potpuno jednak politički uticaj.

Republika znači podeljenu i vremenski ograničenu vlast, ali ne i potpunu jednakost svih stanovnika.

Ostaci Rimskog foruma, političkog središta republike

Patriciji i plebejci — poreklo i prava

Slobodni rimski građani rano su se delili na patricije i plebejce. Patriciji su pripadali starim povlašćenim rodovima koji su u početku držali najvažnije svešteničke i političke položaje.

PATRICIJI

Nasledni povlašćeni sloj starih rodova, sa početnom prednošću u Senatu, magistraturama i verskim službama.

PLEBEJCI

Svi građani izvan patricijskih rodova: među njima je bilo siromašnih seljaka i zanatlija, ali i imućnih trgovaca i zemljoposednika.

Ne svodi podelu samo na „bogati protiv siromašnih”. Postojali su siromašni patriciji i bogati plebejci; ključna razlika bila je nasledni društveni status i pristup vlasti.

Prikaz različitih slojeva slobodnog stanovništva starog Rima

Duga borba staleža za ravnopravnost

Plebejci su služili vojsku, obrađivali zemlju, bavili se zanatima i trgovinom, ali su u ranoj republici bili isključeni iz najvažnijih službi. Ratovi su posebno pogađali male zemljoradnike: dok su bili u vojsci, njihova imanja su propadala, a dugovi rasli.

494. godina pre n. e.
Prema predanju, plebejci napuštaju grad i odbijaju vojnu službu dok ne dobiju zaštitu.

451–450. godina pre n. e.
Zakoni dvanaest tablica zapisuju osnovna pravila i smanjuju samovolju u tumačenju prava.

367. i 342. godina pre n. e.
Plebejcima se otvara konzulat, a tradicija zatim zahteva da jedan konzul bude plebejac.

287. godina pre n. e.
Odluke plebejske skupštine postaju obavezne za sve rimske građane.

Do 3. veka pre n. e. najbogatije patricijske i plebejske porodice stvorile su novu zajedničku vladajuću elitu. Zato politička ravnopravnost nije ukinula razlike između bogatih i siromašnih.

ČETIRI KORAKA

tribuni

pisani zakoni

pristup magistraturama

obaveznost plebiscita

Narodni tribuni i moć veta

Najvažniji zaštitnici plebejaca bili su narodni tribuni. Njihova ličnost smatrana je nepovredivom, a mogli su da pruže pomoć građaninu protiv samovolje magistrata.

✋ VETO!

Latinski veto znači „zabranjujem”. Tribun je svojim protivljenjem mogao da zaustavi službenu radnju štetnu po plebejce.

Veto nije bio čarobna reč kojom tribun zauvek briše svaku odluku Senata. Bio je pravo intercesije: sprečavanje ili obustavljanje postupka magistrata i drugih javnih organa dok je tribun imao nadležnost i mogućnost da interveniše.

Bratov odgovor za peticu: tribun štiti plebejce, njegova ličnost je nepovrediva, a vetom zaustavlja štetnu službenu odluku.

NARODNI TRIBUN

zaštita plebejaca

nepovredivost

pravo veta

Konzuli i magistrati — vlast na određeno vreme

Rimskom republikom upravljali su izabrani službenici koji su se zvali magistrati. Službe su uglavnom trajale jednu godinu, a isti položaj često je istovremeno obavljalo više ljudi da niko ne bi lako prisvojio svu vlast.

👑 DVA KONZULA

Konzuli su bili najviši redovni magistrati. Upravljali su državom, sazivali Senat i skupštine, sprovodili odluke i komandovali vojskom.

Dvojica konzula mogla su da ograničavaju jedan drugoga. Godišnji mandat i podela službe bili su zaštita od povratka kraljevske samovolje.

Pored konzula postojali su i drugi magistrati zaduženi za sudstvo, finansije, popis građana, javni red i snabdevanje grada. Tako je vlast bila podeljena na više funkcija.

Ilustracija rasprave rimskih državnika i senatora

Senat, skupštine i diktator

Senat je bio najuticajnije telo republike. Činili su ga uglavnom bivši magistrati sa velikim iskustvom. Vodio je spoljnu politiku, nadzirao državne finansije, upravljanje provincijama i davao smernice magistratima.

🏛️

Senat

Iskustvo, finansije i spoljna politika.

🗳️

Skupštine

Biranje magistrata i glasanje o zakonima.

⚔️

Diktator

Vanredna služba u velikoj opasnosti, najduže šest meseci.

Rimski republikanski diktator nije prvobitno bio isto što i savremeni doživotni samovladar. Bio je vanredni magistrat sa širokim ovlašćenjima, imenovan radi određenog zadatka i vremenski ograničen.

Senat formalno uglavnom daje savete, ali su njegov ugled, iskustvo i kontrola finansija činili te savete izuzetno moćnim.

RAVNOTEŽA

magistrati izvršavaju

Senat usmerava

skupštine biraju i glasaju

U opasnosti: privremeni diktator.

Robovi i promena rimskog društva

Najniži položaj imali su robovi, koji nisu bili građani i pravno su smatrani imovinom gospodara. Radili su u domaćinstvima, poljima, radionicama, rudnicima i javnim poslovima.

⛓️ ZAŠTO JE BROJ ROBOVA RASTAO?

Kako se Rim širio, ratni zarobljenici masovno su prodavani u roblje. Zbog toga je broj robova posebno porastao u kasnijim osvajačkim ratovima.

Među slobodnim građanima postojale su i imovinske razlike. Vitezovi ili ekviti prvobitno su bili građani dovoljno bogati za konjičku službu, a kasnije su mnogi pripadnici ovog sloja bili trgovci, bankari i zakupci poreza. Nisu bili jednostavno „bogati plebejci”, jer se njihov položaj menjao kroz vreme.

Osvajanja su donosila bogatstvo eliti, ali su istovremeno povećavala društvene razlike i pripremala krize kasne republike.

Ilustracija patricija, robova i plebejaca u rimskom društvu

Samnitski ratovi i Kaudinski jaram

Rim se u 4. i početkom 3. veka pre n. e. borio protiv ratobornih Samnita za prevlast u srednjoj i južnoj Italiji. Tri samnitska rata nisu bila neprekidan sukob, već niz ratova i primirja.

⚔️ KAUDINSKI KLANAC, 321. PRE N. E.

Rimska vojska je opkoljena i primorana na ponižavajuću predaju bez velike bitke.

Rimljani su razoružani i naterani da prođu ispod jarma napravljenog od kopalja. To je bio simbol potčinjenosti. Tvrdnja da su svi morali da prođu potpuno nagi nije pouzdana; izvori naglašavaju razoružavanje, poniženje i prolazak pod jarmom.

Rim se oporavio, promenio način ratovanja i do 290. godine pre n. e. slomio samnitski otpor.

KAUDINSKI JARAM

opkoljavanje

predaja

razoružavanje

Najveća rimska sramota samnitskih ratova.

Pir, ratni slonovi i Pirova pobeda

Šireći se ka jugu, Rim je došao u sukob sa bogatim grčkim gradom Tarentom. Tarent je pozvao u pomoć Pira, kralja Epira i iskusnog helenističkog vojskovođu.

Herakleja, 280. pre n. e.
Pir pobeđuje uz pomoć vojske i bojnih slonova koje Rimljani ranije nisu sretali u borbi.

Askul, 279. pre n. e.
Pir ponovo pobeđuje, ali uz toliko velike gubitke da uspeh postaje gotovo bezvredan.

Benevent, 275. pre n. e.
Sukob se završava nepovoljno po Pira, koji napušta Italiju.

„Još jedna ovakva pobeda i potpuno smo propali.”

Prema antičkom predanju, Pir je tako opisao cenu pobede kod Askula.

Pirova pobeda danas znači uspeh plaćen tolikim gubicima da pobednik od njega gotovo nema koristi.

Kako je Rim zavladao gotovo celom Italijom?

Posle Pirovog povlačenja Rim je zauzeo Tarent 272. godine pre n. e. i do sredine 3. veka pre n. e. uspostavio prevlast nad najvećim delom Apeninskog poluostrva južno od doline reke Po.

🤝 RAZLIČITI POLOŽAJI POKORENIH ZAJEDNICA

neki gradovi dobijali su puno ili ograničeno rimsko građanstvo;
neki su ostajali saveznici sa obavezom da daju vojnike;
Rim je osnivao kolonije i gradio puteve radi kontrole teritorije.

Rimska snaga nije počivala samo na uništavanju protivnika. Različitim ugovorima vezivao je gradove za sebe i stvarao ogromnu rezervu vojnika. To je postalo temelj kasnijeg širenja Rimske države izvan Italije.

Pirov odlazak 275. godine nije istog trenutka stavio „celu Italiju” pod Rim. Tarent je pao 272, a severne oblasti doline Po osvajane su kasnije.

Crtež ranog Rima, njegovih bedema i priče o Remu

Od republike do carstva

Republika je trajala skoro pet vekova, ali su velika osvajanja donela ogromno bogatstvo, mnoštvo robova, društvene sukobe i moćne vojskovođe. Građanski ratovi su tokom 1. veka pre n. e. postepeno rušili stare republikanske ravnoteže.

🗡️

Julije Cezar

Proglašen je doživotnim diktatorom 44. godine pre n. e. i iste godine ubijen.

👑

Avgust i principat

Oktavijan 27. godine pre n. e. dobija ime Avgust i postaje prvi rimski car, formalno „prvi građanin”.

🏰

Dioklecijan i dominat

Od 284. carska vlast postaje otvorenije apsolutna; 293. uvodi se tetrarhija, vlast četvorice.

Principat je čuvao republikanske nazive i Senat, iako je stvarna moć pripadala caru. Dominat je naziv za kasniju, otvoreniju monarhiju u kojoj se car predstavlja kao gospodar.

Posle smrti Teodosija I 395. godine uprava Istoka i Zapada trajno se razdvaja. Zapadno rimsko carstvo prestaje 476. godine, što se tradicionalno uzima kao kraj starog veka, dok Istočno rimsko carstvo nastavlja da postoji.

Kasnije faze, uključujući Dioklecijanove reforme, detaljnije se povezuju sa lekcijom o propasti Zapadnog rimskog carstva.

Mapa širenja rimske republike i carstva kroz vekove

Zaključak

REZIME

Rim je od zajednice na brežuljcima izrastao u republiku sposobnu da poveže građanske ustanove, vojsku i savezništva širom Italije.

Da sumiramo najbitnije:

753. godina pre n. e. tradicionalni je datum osnivanja Rima.
509. godina pre n. e. označava kraj kraljevstva i početak republike.
Patriciji i plebejci razlikovali su se po naslednom statusu i početnom pristupu vlasti.
Narodni tribuni štitili su plebejce i koristili veto.
Konzuli, Senat i skupštine delili su vlast u republici.
Pirova pobeda označava uspeh plaćen prevelikom cenom.

Bratov savet: ne uči ustanove kao nepovezan spisak. Pamti njihovu ulogu — konzuli komanduju i izvršavaju, Senat usmerava, skupštine biraju i glasaju, a tribuni štite plebejce. Za svakodnevicu ljudi u toj državi nastavi ka lekciji o kulturi i životu starih Rimljana.

Poslednja zamka: satrapi i satrapije pripadaju Persijskom carstvu. U Rimu učiš konzule, Senat, skupštine, diktatora i narodne tribune.