Pozdrav petaci! Selimo se na jug Evrope, gde se razvila civilizacija koja je udarila temelje moderne evropske kulture.
Zanimljivost koju nastavnici vole da pitaju:
Stari Grci sebe uopšte nisu zvali Grcima — svoj narod su zvali Heleni, a zemlju Helada. Naziv „Grci" dali su im tek stari Rimljani, mnogo vekova kasnije.
Hajde da prođemo kroz četiri velike epohe ove rane istorije!
Za razliku od Starog istoka gde su države nastajale uz velike reke, u Grčkoj je planinski reljef, ispresecan uskim kotlinama i okružen morem, otežavao povezivanje ljudi. Zato u Grčkoj nikada nije nastala jedna velika jedinstvena država, već niz manjih nezavisnih zajednica.
Grcima je more postalo glavni put, pa su rano razvili moćnu mornaricu. Najbrži ratni brodovi zvali su se trijere (brodovi sa tri reda veslača), a glavno oružje bio je okovani kljun na pramcu kojim su probijali neprijateljske trupove.
Na ostrvu Kritu procvetala je prva prava evropska civilizacija — Minojska civilizacija (od oko 2500. do 1450. godine pre n. e.). Naziv je dobila po legendarnom kralju Minosu, koji je ujedinio ostrvo i vladao iz prestonice Knosa.
Knos je bio čuven po veličanstvenoj palati sa više spratova, tekućom vodom i stotinama prostorija povezanih zamršenom mrežom hodnika. Zbog čestih crteža dvostruke sekire (labrisa), cela građevina je dobila naziv lavirint.
Krićani su zidove ukrašavali živopisnim freskama (slikama na svežem malteru), a najčešći motiv bio je bik, kojeg su izuzetno poštovali.
🐂 Legenda kaže da je u hodnicima lavirinta kralj Minos čuvao Minotaura — čudovište sa telom čoveka i glavom bika. Pošto je Minos vladao morem, Atinjani su mu plaćali strašan danak: slali su mu sedam mladića i sedam devojaka kojima se Minotaur hranio.
Atinski princ Tezej uz pomoć kraljeve ćerke Arijadne (koja mu je dala „Arijadnino klupko" da se ne izgubi) ubio je zver. U slavlju je zaboravio da podigne bela jedra, pa je očajni kralj Egej, ugledavši crna jedra, pomislio da mu je sin poginuo i bacio se u more — po njemu je Egejsko more dobilo ime.
Nakon što su pokorili Krit, Ahajci preuzimaju mnoga kulturna dostignuća i stvaraju sopstvenu civilizaciju na poluostrvu Peloponezu. Taj period zove se Mikensko doba (od 1600. do 1100. godine pre n. e.), a glavni centar bio je utvrđeni grad Mikena.
Palate su opasivali džinovskim zidinama od ogromnih kamenih blokova. Kasniji Grci nisu verovali da su ih podigli obični ljudi, već su tvrdili da su ih sazidali kiklopi — jednooki divovi (otud izraz kiklopski zidovi). U grad se ulazilo kroz čuvenu Lavlju kapiju.
Najveći vojni pohod Mikenaca opisan je u epu „Ilijada", koji se pripisuje slepom pesniku Homeru. Ep opisuje desetogodišnju opsadu i uništenje moćnog grada Troje (Ilijona) u Maloj Aziji.
Prema legendi, povod je bila otmica lepe Helene, žene spartanskog kralja Menelaja, koju je oteo trojanski princ Paris. Mikenski kralj Agamemnon poveo je veliku grčku vojsku u rat.
Pošto deset godina nisu mogli da probiju zidine Troje, Grci su pribegli lukavstvu koje je smislio domišljati junak Odisej. Napravili su ogromnog drvenog konja, sakrili u njega najbolje ratnike, a ostatak vojske je lažno odjedrio.
Sa severa stiže novi talas grčkih doseljenika — ratoborni Dorci. Za razliku od Ahajaca koji su imali bronzane mačeve, Dorci su koristili gvozdeno oružje!
Taj period propadanja, od 1100. do 800. godine pre n. e., zove se mračno doba.
Pošto iz ovog dugog perioda „tišine" ima vrlo malo sačuvanih izvora, istoričari se oslanjaju na Homerove epove — „Ilijadu" i „Odiseju".
Epovi prepliću stvarne istorijske činjenice sa legendama. Troja (Ilion) je zaista postojala kao moćan grad u Maloj Aziji, a sukob Ahajaca i Trojanaca se istorijski odigrao. U 19. veku arheolog Hajnrih Šliman pronašao je ostatke Troje i Mikene.
Stvarno: Troja, mikensko ratovanje, kiklopski zidovi.
Mit: bogovi, heroji, Trojanski konj, Ahilova neranjivost.
Posle vekova mraka, život ponovo cveta. Broj stanovnika brzo raste, a pošto je Grčka kamenita i nema dovoljno njiva, javlja se glad. Zato se Grci, od 800. do 500. godine pre n. e. (arhajsko doba), masovno sele na obale Sredozemnog, Crnog i Jadranskog mora i osnivaju kolonije.
Matični gradovi koji su slali stanovnike zvali su se metropole. Južna Italija i Sicilija imale su toliko kolonija da je oblast nazvana „Velika Grčka". Filozof Platon je zapisao da su se Grci naselili oko Sredozemlja „poput žaba koje sede oko bare".
| Epoha | Lokacija i centri | Najvažniji pojmovi |
|---|---|---|
| Minojsko (2500–1450. p. n. e.) | ostrvo Krit (Knos) | palata lavirint, kralj Minos, freske, „linear A" |
| Mikensko (1600–1100. p. n. e.) | Peloponez (Mikena) | ratoborni Ahajci, kiklopski zidovi, Trojanski rat, „linear B" |
| Homersko (1100–800. p. n. e.) | kontinentalna Grčka | dorska seoba, gvozdeno oružje, „mračno doba", epovi |
| Arhajsko (800–500. p. n. e.) | obale Sredozemlja | velika kolonizacija, glad, metropole i kolonije |
Minojsko → Mikensko → Homersko → Arhajsko.
Krit → Peloponez → mrak → izlazak na more.
Neranjiv osim u petu (Stiks).
Danas = nečija slaba tačka.
linear A → Krit, nedešifrovan.
linear B → Mikena, dešifrovan.
Ahajci = bronza (stariji).
Dorci = gvožđe (napredniji) → pobeda.
Da sumiramo četiri epohe:
Poveži ove epohe i njihove prelomne trenutke. Dalje te čekaju grčki polisi (Sparta i Atina) i ratovi antičke Grčke, a ceo pregled je u istoriji za 5. razred.
Krit (Minos/lavirint) → Mikena (Troja) → mrak (Dorci) → kolonizacija.
linear A = Krit (nedešifrovan), linear B = Mikena (dešifrovan).
