Pozdrav sedmaci! Danas u okviru Južne Evrope idemo na jugozapad Evrope, u zemlju sunca, fudbala, plaža, maslina i veoma zanimljive geografije.
Španija je lekcija sa nekoliko trik-pitanja.
Treba da znaš Pirineje, Mezetu, dve velike nizije, reke koje idu u različite slivove, Kanarska ostrva, Seutu i Melilju.
Najlakše je pamtiš kroz četiri reči: položaj, reljef, reke i turizam.
Pirinejsko poluostrvo je najveće poluostrvo Južne Evrope, a njegov najveći deo zauzima upravo Španija. Na istom poluostrvu nalaze se još Portugalija i mala Andora.
Španija je okrenuta i ka Atlantiku i ka Sredozemlju, pa joj je položaj odličan za saobraćaj, turizam i trgovinu.
Za kratka pitanja na kontrolnom prvo zapamti osnovne podatke o državi.
Površina: $504.782 \, ext{km}^2$
Broj stanovnika: oko $46 \, ext{miliona}$
Glavni grad: Madrid, u centru zemlje
Valuta: evro ($ ext{€}$)
Madrid je važan jer se nalazi u unutrašnjosti, na prostoru velike centralne visoravni.
Španija se kopneno graniči sa Portugalijom, Francuskom i Andorom. Izlazi na Atlantski okean na severu i zapadu, a na Sredozemno more na istoku i jugu.
Ovakav položaj objašnjava zašto Španija ima različite klime, razvijen turizam i jaku vezu sa pomorstvom.
U Sredozemnom moru nalaze se Balearska ostrva. Najpoznatija su Majorka, Ibica i Menorka.
To znači da Španija nije samo evropska priča, već ima teritorije povezane i sa afričkim prostorom.
Španija je transkontinentalna država, jer se njena teritorija prostire na više od jednog kontinenta.
Najvažniji primeri su Seuta i Melilja.
To su autonomni španski gradovi na afričkom tlu, unutar Maroka. Geografski su u Africi, ali politički pripadaju Španiji.
Ovo nastavnici često pitaju kao trik pitanje, zato zapamti: Seuta i Melilja nisu Maroko, nego Španija.
Kanarska ostrva = kod Afrike.
Seuta i Melilja = Španija u Africi.
Kada pogledaš fizičku kartu, vidiš da je reljef Španije pretežno planinski i visok. Glavni pojmovi su Pirineji, Betijske planine, Mezeta i dve velike nizije.
Reljef utiče na klimu, reke, naseljenost i poljoprivredu.
Pirineji su moćan planinski venac na severu. Oni odvajaju Pirinejsko poluostrvo od ostatka Evrope i čine prirodnu granicu prema Francuskoj.
Na visokim delovima Pirineja vlada oštra planinska klima.
Mezeta je ogromna, visoka centralna visoravan koja zauzima najveći deo unutrašnjosti Španije. Na njoj se nalazi i Madrid.
Kantabrijske planine na severu, Iberske planine na istoku i Sijera Morena na jugu.
Mezeta je zaklonjena planinama, pa u unutrašnjosti vlada suvlja kontinentalna klima.
Mezeta nije obična ravnica, već visoka visoravan okružena planinama. Zato je unutrašnjost Španije izolovanija od morskih uticaja.
Na severu, prema Atlantskom okeanu.
Na istoku, prema Sredozemlju.
Na jugu, prema Andaluziji.
Ovaj raspored je ključ za razumevanje španske klime.
Visoka visoravan.
Okružena planinama.
Unutrašnjost je suvlja.
Prave nizije u Španiji nalaze se uglavnom u dolinama velikih reka. Najvažnije su Andaluzijska nizija i Aragonska nizija.
| Nizija | Položaj | Reka |
|---|---|---|
| Andaluzijska | Jug Španije | Gvadalkivir |
| Aragonska | Severoistok Španije | Ebro |
Bratov trik: Andaluzija ide uz Gvadalkivir, a Aragonija uz Ebro.
Klima Španije zavisi od okeana, mora, planina i visoke Mezete. Zato nije tačno da je cela Španija samo zemlja palmi i sredozemnog vremena.
Vlažna klima uz Atlantski okean.
Topla klima uz Sredozemno more.
Suva unutrašnjost na Mezeti.
Visoki Pirineji.
Za širu sliku poveži sa lekcijom Klima Evrope.
Velike reke Španije izviru u planinama i teku kroz nizije, ali se ne ulivaju sve u isto more. Zato ih delimo na atlantski sliv i sredozemni sliv.
Većina velikih španskih reka teče ka zapadu, ali Ebro je važan izuzetak.
Atlantik: zapad.
Sredozemlje: istok.
Ebro = izuzetak za pamćenje.
Atlantskom slivu pripadaju tri najduže reke: Gvadalkivir, Gvadijana i Taho. One uglavnom teku ka zapadu i ulivaju se u Atlantski okean.
Gvadalkivir teče kroz Andaluzijsku niziju, na jugu Španije.
Ove reke su važne za poljoprivredu, naselja i navodnjavanje.
Glavna reka sredozemnog sliva je Ebro. Ona teče ka istoku, kroz Aragonsku niziju, i uliva se u Sredozemno more.
Ebro je španski izuzetak koji čuva poene na kontrolnom.
Španiju odlikuje velika etnička heterogenost. Pored Španaca, posebno su važni Katalonci, Baski, Galicijci i Andaluzijci.
Oko $10\%$ stanovništva čine emigranti iz zemalja Južne i Srednje Amerike, nekada povezanih sa španskom kolonijalnom prošlošću.
Glavni službeni jezik u celoj državi je španski, odnosno kastiljanski. Pored njega, u pojedinim autonomnim zajednicama službeni su i katalonski, galicijski i baskijski.
| Jezik | Gde je važan |
|---|---|
| Kastiljanski | Cela Španija |
| Katalonski | Katalonija, Valensija, Balearska ostrva |
| Galicijski | Galicija |
| Baskijski | Baskija |
Ova jezička raznolikost je deo španske kulturne posebnosti.
U Španiji se posebno izdvajaju istorijske regije, odnosno istorijske nacije: Baskija, Katalonija, Galicija i Andaluzija.
Za geografiju je najvažnije da razumeš da Španija nije potpuno jednolična država po jeziku, kulturi i regionalnom identitetu.
Glavni pokretači španske privrede su mediteranska poljoprivreda, snažan turizam i razvijena industrija.
Najlakše je pamtiš kao zemlju maslina, vina, plaža, velikih gradova i moderne industrije.
Španija je svetski rekorder u proizvodnji i izvozu maslinovog ulja i vrhunskog vina. Najvažnije kulture su masline, vinova loza, agrumi, pamuk i duvan.
U unutrašnjosti nema dovoljno kiše, pa su izgrađeni veliki sistemi za navodnjavanje žitarica, povrća, voća i pirinča.
Za objašnjenje veze klime i useva pogledaj Poljoprivredu i geografski prostor.
Po prihodima od turizma, Španija je u samom svetskom vrhu. Milioni ljudi dolaze na Balearska ostrva, Kosta del Sol i Kosta Bravu.
Obala sunca na jugu.
Divlja obala na istoku.
Majorka, Ibica i Menorka.
Širu temu poveži sa lekcijama Turizam i Saobraćaj, turizam i geografski prostor.
Španija nije samo turizam i poljoprivreda. Ona je industrijski razvijena i tehnološki napredna zemlja.
Španiju pamti kao spoj mediteranske poljoprivrede, masovnog turizma i moderne industrije.
Masline.
Vino.
Turizam.
Automobili.
Da ne pomešaš španske nizije i reke, zapamti parove.
Ova tri podatka pokrivaju najčešća pitanja iz reljefa i voda Španije.
Andaluzija + Gvadalkivir.
Aragonija + Ebro.
Netačno. Ebro teče ka istoku i uliva se u Sredozemno more.
Netačno. Geografski su u Africi, ali politički pripadaju Španiji.
Netačno. Unutrašnjost Mezete ima suvu kontinentalnu klimu, a Pirineji planinsku.
Zaključak: Španija je raznolika transkontinentalna država sa Pirinejima, visokom Mezetom, nizijama uz velike reke, jakom poljoprivredom, turizmom i posebnim regionalnim identitetima.
Za poređenje mediteranskih država pogledaj i Italiju i Grčku.
Pirineji = sever.
Mezeta = srce.
Ebro = Sredozemlje.
Seuta/Melilja = Španija u Africi.
